Εντρόπιο & Εκτρόπιο Βλεφάρου: Αίτια, Συμπτώματα & Θεραπεία

Γράφει ο Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO, Χειρουργός Οφθαλμίατρος

Περιεχόμενα σελίδας

1. Γιατί έχει σημασία η θέση του βλεφάρου;
2. Εντρόπιο: όταν το βλέφαρο γυρίζει προς τα μέσα
3. Εκτρόπιο: όταν το βλέφαρο γυρίζει προς τα έξω
4. Οι διαφορές με μια ματιά
5. Πότε χρειάζεται άμεση εξέταση
6. Διάγνωση
7. Προσωρινά μέτρα μέχρι την επέμβαση
8. Χειρουργική διόρθωση
9. Ανάρρωση και αποτελέσματα
10. Τι γίνεται αν δεν αντιμετωπιστεί;
11. Πότε να κλείσετε ραντεβού
12. Συχνές Ερωτήσεις

Το εντρόπιο και το εκτρόπιο είναι δύο αντίθετες διαταραχές της θέσης του βλεφάρου. Στο εντρόπιο το χείλος του βλεφάρου γυρίζει προς τα μέσα και οι βλεφαρίδες τρίβονται πάνω στο μάτι. Στο εκτρόπιο γυρίζει προς τα έξω, απομακρύνεται από το μάτι και αφήνει εκτεθειμένη την εσωτερική του επιφάνεια. Αφορούν συνήθως το κάτω βλέφαρο, εμφανίζονται κυρίως μετά τα 60 λόγω χαλάρωσης των ιστών και προκαλούν κοκκίνισμα, δάκρυσμα και ερεθισμό που δεν περνά με σταγόνες. Η οριστική θεραπεία και των δύο είναι μια μικρή επέμβαση με τοπική αναισθησία.

Γιατί έχει σημασία η θέση του βλεφάρου;

Το βλέφαρο δεν είναι απλώς ένα κάλυμμα. Είναι ένας μηχανισμός ακριβείας που πρέπει να εφάπτεται ακριβώς πάνω στην επιφάνεια του ματιού για να κάνει τρεις δουλειές. Προστατεύει τον κερατοειδή από τραυματισμούς και ξήρανση. Απλώνει τα δάκρυα ομοιόμορφα με κάθε ανοιγόκλειμα, όπως ο υαλοκαθαριστήρας στο παρμπρίζ. Και τα αποχετεύει, αφού το δακρυϊκό σημείο, η μικρή τρύπα στη γωνία προς τη μύτη, πρέπει να βυθίζεται μέσα στη λίμνη των δακρύων για να τα «ρουφά».

Το βλέφαρο κρατά το σχήμα του χάρη σε έναν σκληρό ινώδη σκελετό, τον ταρσό, που στερεώνεται με δύο τένοντες στα οστά του κόγχου, έναν προς τη μύτη και έναν προς τον κρόταφο, σαν αιώρα δεμένη σε δύο δέντρα. Από κάτω, ένα λεπτό στρώμα μυϊκών και ινωδών ινών, οι λεγόμενοι καθελκτήρες, το σταθεροποιεί κατακόρυφα. Γύρω γύρω, ο κυκλικός μυς το κλείνει. Όταν οι τένοντες ξεχειλώσουν, όταν οι καθελκτήρες αποκολληθούν ή όταν μια ουλή τραβήξει το βλέφαρο προς μία κατεύθυνση, η ισορροπία χάνεται και το χείλος γυρίζει προς τα μέσα ή προς τα έξω.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια αιτία, η χαλάρωση της ηλικίας, μπορεί να δώσει είτε εντρόπιο είτε εκτρόπιο. Το ποιο από τα δύο θα προκύψει εξαρτάται από λεπτές ανατομικές διαφορές: το πόσο βαθιά κάθεται το μάτι στον κόγχο, το πόσο δυνατός είναι ο κυκλικός μυς και το αν οι καθελκτήρες κρατούν ακόμη.

Εντρόπιο: όταν το βλέφαρο γυρίζει προς τα μέσα

Τύποι και αίτια

• Ηλικιακό (γεροντικό) εντρόπιο: η συχνότερη μορφή. Το κάτω βλέφαρο έχει χαλαρώσει οριζόντια, οι καθελκτήρες δεν το συγκρατούν και ο κυκλικός μυς «καβαλά» το χείλος και το αναδιπλώνει προς το μάτι. Στην αρχή εμφανίζεται κατά διαστήματα, κυρίως όταν σφίγγετε τα μάτια, και με τον καιρό γίνεται μόνιμο
• Σπαστικό εντρόπιο: προκαλείται από έντονο σπασμό του κυκλικού μυός σε ένα μάτι που ήδη ερεθίζεται, για παράδειγμα μετά από επέμβαση, φλεγμονή ή τραύμα. Συχνά δημιουργείται φαύλος κύκλος: ο ερεθισμός προκαλεί σπασμό, ο σπασμός γυρίζει το βλέφαρο, οι βλεφαρίδες ερεθίζουν περισσότερο
• Ουλώδες εντρόπιο: η εσωτερική επιφάνεια του βλεφάρου έχει συρρικνωθεί από ουλή και τραβά το χείλος προς τα μέσα. Αιτίες είναι τα χημικά εγκαύματα, οι χρόνιες λοιμώξεις όπως το τράχωμα, αυτοάνοσες παθήσεις του επιπεφυκότα, σοβαρές φαρμακευτικές αντιδράσεις και η πολυετής χρήση ορισμένων κολλυρίων. Μπορεί να αφορά και το άνω βλέφαρο
• Συγγενές εντρόπιο: σπάνιο. Συχνότερα στα βρέφη υπάρχει μια πτυχή δέρματος που σπρώχνει τις βλεφαρίδες προς το μάτι και συνήθως διορθώνεται μόνη της καθώς μεγαλώνει το πρόσωπο

Συμπτώματα

• έντονη αίσθηση ξένου σώματος, σαν να υπάρχει άμμος ή τρίχα στο μάτι
• κοκκίνισμα και τσούξιμο
• συνεχές δάκρυσμα
• ενόχληση στο φως και στον αέρα
• βλεννώδεις εκκρίσεις
• συχνό ανοιγόκλειμα ή σφίξιμο των βλεφάρων, που επιδεινώνει το πρόβλημα
• πόνος και θολή όραση, όταν ο κερατοειδής έχει πληγωθεί

Το εντρόπιο είναι η πιο επικίνδυνη από τις δύο καταστάσεις. Οι βλεφαρίδες και το δέρμα τρίβονται πάνω στον κερατοειδή χιλιάδες φορές την ημέρα και μπορούν να προκαλέσουν εκδορές, έλκος, λοίμωξη και μόνιμη ουλή. Σε ηλικιωμένους με μειωμένη αίσθηση στο μάτι η βλάβη προχωρά χωρίς έντονο πόνο. Γι’ αυτό το εντρόπιο δεν είναι κάτι που αφήνουμε να «δούμε πώς θα πάει».

Εντρόπιο ή τριχίαση;

Στην τριχίαση το βλέφαρο βρίσκεται στη σωστή θέση, αλλά μερικές βλεφαρίδες φυτρώνουν προς λάθος κατεύθυνση και ακουμπούν το μάτι. Τα συμπτώματα είναι τα ίδια, η αντιμετώπιση όμως διαφέρει: οι λίγες παράταιρες βλεφαρίδες αφαιρούνται ή καταστρέφεται ο θύλακάς τους με ηλεκτρόλυση ή laser, χωρίς να χρειάζεται διόρθωση του βλεφάρου. Συνήθης αιτία της τριχίασης είναι η χρόνια βλεφαρίτιδα.

Εκτρόπιο: όταν το βλέφαρο γυρίζει προς τα έξω

Τύποι και αίτια

• Ηλικιακό εκτρόπιο: το συχνότερο. Οι τένοντες που στηρίζουν το κάτω βλέφαρο έχουν ξεχειλώσει, το βλέφαρο κρέμεται και γέρνει προς τα έξω, στην αρχή μόνο κοντά στη μύτη και αργότερα σε όλο το μήκος του. Επιδεινώνεται από το συνεχές σκούπισμα των δακρύων προς τα κάτω
• Παραλυτικό εκτρόπιο: σε πάρεση του προσωπικού νεύρου, για παράδειγμα σε πάρεση Bell, μετά από εγκεφαλικό ή επέμβαση στο αυτί και την παρωτίδα. Ο κυκλικός μυς δεν έχει τόνο, το κάτω βλέφαρο πέφτει και το μάτι δεν κλείνει
• Ουλώδες εκτρόπιο: το δέρμα του κάτω βλεφάρου έχει κοντύνει και τραβά το χείλος προς τα κάτω. Οφείλεται σε χρόνια βλάβη από τον ήλιο, εγκαύματα, τραύματα, χρόνιες δερματίτιδες, αφαίρεση όγκων του δέρματος ή υπερβολική αφαίρεση δέρματος σε προηγούμενη βλεφαροπλαστική κάτω βλεφάρων
• Μηχανικό εκτρόπιο: ένας όγκος, μια κύστη ή ένα έντονο οίδημα βαραίνει το βλέφαρο και το τραβά
• Συγγενές εκτρόπιο: πολύ σπάνιο, συνήθως στο πλαίσιο άλλων ανωμαλιών των βλεφάρων

Συμπτώματα

• συνεχές δάκρυσμα που κυλά στο μάγουλο, επειδή το δακρυϊκό σημείο δεν ακουμπά πια στο μάτι
• η εσωτερική, ροζ επιφάνεια του βλεφάρου φαίνεται, και με τον καιρό γίνεται κόκκινη, παχιά και ξηρή
• ερεθισμός, κάψιμο και αίσθημα ξηρότητας, παρά το δάκρυσμα
• βλεννώδεις εκκρίσεις και κρούστες στις βλεφαρίδες
• ερεθισμένο δέρμα στο κάτω βλέφαρο και στο μάγουλο από την υγρασία
• ατελές κλείσιμο του ματιού, ιδίως στον ύπνο
• αισθητική ενόχληση, με το μάτι να δείχνει «κρεμασμένο» και κόκκινο

Το παράδοξο του εκτρόπιου είναι ότι το μάτι δακρύζει και ταυτόχρονα στεγνώνει. Τα δάκρυα παράγονται, αλλά δεν απλώνονται σωστά και δεν αποχετεύονται, οπότε ξεχειλίζουν, ενώ ο κερατοειδής μένει εκτεθειμένος. Στις σοβαρές μορφές, ιδίως στην παραλυτική, η έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε κερατίτιδα και έλκος.

Οι διαφορές με μια ματιά

Πότε χρειάζεται άμεση εξέταση

Ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για εντρόπιο ή εκτρόπιο, ζητήστε να εξεταστείτε την ίδια ή την επόμενη ημέρα αν:

• το μάτι πονάει έντονα ή ο πόνος σάς ξυπνά τη νύχτα
• η όραση έχει θολώσει
• το φως σάς ενοχλεί πολύ
• βλέπετε λευκό ή γκρίζο στίγμα πάνω στο χρωματιστό του ματιού
• υπάρχει πυώδης έκκριση
• το βλέφαρο γύρισε απότομα μαζί με πτώση της γωνίας του στόματος ή αδυναμία να κλείσει το μάτι, που δείχνουν πάρεση του προσωπικού νεύρου

Διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται με κλινική εξέταση και μερικές απλές δοκιμασίες που δείχνουν ποιο τμήμα του μηχανισμού έχει αποτύχει, άρα και τι πρέπει να διορθωθεί:

• Δοκιμασία επαναφοράς: τραβάμε το κάτω βλέφαρο προς τα κάτω και το αφήνουμε. Ένα υγιές βλέφαρο επιστρέφει αμέσως στη θέση του. Ένα χαλαρό επανέρχεται αργά ή μόνο αφού ανοιγοκλείσετε τα μάτια
• Δοκιμασία απόστασης: μετράμε πόσα χιλιοστά απομακρύνεται το βλέφαρο από το μάτι όταν το τραβήξουμε προς τα εμπρός. Πάνω από 8 χιλιοστά δείχνει σημαντική χαλάρωση
• Έλεγχος των τενόντων στις δύο γωνίες, για να φανεί ποιος έχει ξεχειλώσει
• Πρόκληση: σας ζητάμε να σφίξετε δυνατά τα μάτια και να τα ανοίξετε. Ένα εντρόπιο που εμφανίζεται μόνο κατά διαστήματα αποκαλύπτεται έτσι
• Εξέταση της εσωτερικής επιφάνειας του βλεφάρου για ουλές, και του δέρματος για βράχυνση
• Εξέταση του κερατοειδούς στη σχισμοειδή λυχνία με χρωστική, για εκδορές ή ξηρές περιοχές
• Έλεγχος της αποχέτευσης των δακρύων και της θέσης του δακρυϊκού σημείου
• Έλεγχος της λειτουργίας του προσωπικού νεύρου και του αν το μάτι κλείνει πλήρως

Όταν υπάρχουν ουλές στον επιπεφυκότα χωρίς προφανή αιτία, μπορεί να χρειαστεί βιοψία για να αποκλειστεί αυτοάνοση πάθηση, γιατί σε αυτή την περίπτωση πρέπει πρώτα να ελεγχθεί η νόσος και μετά να γίνει χειρουργείο. Αν το εκτρόπιο οφείλεται σε ογκίδιο, το ογκίδιο αφαιρείται και εξετάζεται ιστολογικά.

Προσωρινά μέτρα μέχρι την επέμβαση

Τα παρακάτω δεν διορθώνουν το βλέφαρο, προστατεύουν όμως το μάτι και ανακουφίζουν μέχρι να γίνει η οριστική διόρθωση, ή σε όσους δεν μπορούν να χειρουργηθούν.

Και για τα δύο

• τεχνητά δάκρυα χωρίς συντηρητικά, συχνά μέσα στην ημέρα
• λιπαντική αλοιφή ή γέλη το βράδυ
• αποφυγή τριψίματος

Στο εντρόπιο

• Ταινία: μια λωρίδα υποαλλεργικής ταινίας κολλιέται από το κάτω βλέφαρο, λίγο κάτω από τις βλεφαρίδες, προς το μάγουλο, με ελαφρά έλξη προς τα κάτω και έξω, ώστε να κρατά το χείλος γυρισμένο σωστά. Αλλάζεται καθημερινά
• Θεραπευτικός φακός επαφής, που προστατεύει τον κερατοειδή από τις βλεφαρίδες
• Ένεση βοτουλινικής τοξίνης στον κυκλικό μυ του κάτω βλεφάρου. Χαλαρώνει τον μυ που αναδιπλώνει το χείλος και κρατά περίπου 3 μήνες. Είναι χρήσιμη στο σπαστικό εντρόπιο και σε ασθενείς που περιμένουν χειρουργείο
• Ράμματα αναστροφής: δύο με τρία απορροφήσιμα ράμματα που τοποθετούνται στο ιατρείο με τοπική αναισθησία, σε λίγα λεπτά, και γυρίζουν το βλέφαρο προς τα έξω. Το αποτέλεσμα κρατά από μήνες έως και χρόνια, και είναι καλή λύση για πολύ ηλικιωμένους ή επιβαρυμένους ασθενείς

Στο εκτρόπιο

• σκουπίζετε τα δάκρυα με κίνηση προς τα πάνω και προς τη μύτη, ποτέ προς τα κάτω
• κλείνετε το μάτι με ταινία στον ύπνο αν δεν σφραγίζει
• προστατεύετε το δέρμα του βλεφάρου με ουδέτερη αλοιφή
• φοράτε γυαλιά που κλείνουν στα πλάγια όταν φυσάει
• στην πάρεση του προσωπικού νεύρου, που συχνά υποχωρεί σε εβδομάδες ή μήνες, η προστασία του κερατοειδούς με λίπανση και κλείσιμο του ματιού τη νύχτα είναι η βασική θεραπεία όσο περιμένουμε την ανάρρωση

Χειρουργική διόρθωση

Η επέμβαση γίνεται με τοπική αναισθησία, με ή χωρίς ελαφριά μέθη, διαρκεί 30 έως 45 λεπτά για κάθε βλέφαρο και ο ασθενής επιστρέφει στο σπίτι την ίδια ημέρα. Η τεχνική επιλέγεται ανάλογα με το τι έχει αποτύχει.

Σύσφιξη του βλεφάρου

Είναι η βάση των περισσότερων επεμβάσεων, τόσο για το ηλικιακό εντρόπιο όσο και για το εκτρόπιο. Μέσα από μια μικρή τομή στην εξωτερική γωνία του ματιού, το βλέφαρο κονταίνει κατά λίγα χιλιοστά και η άκρη του ταρσού στερεώνεται ξανά με ράμμα στο περιόστεο του κόγχου. Το βλέφαρο τεντώνεται και ξαναβρίσκει την επαφή του με το μάτι, όπως όταν σφίγγουμε τα σχοινιά μιας αιώρας που έχει κρεμάσει.

Επανακαθήλωση των καθελκτήρων

Στο εντρόπιο, η σύσφιξη συνδυάζεται συνήθως με επανασύνδεση των καθελκτήρων στο κάτω χείλος του ταρσού, μέσα από μια τομή λίγο κάτω από τις βλεφαρίδες. Έτσι αποκαθίσταται η κατακόρυφη σταθερότητα και ο κυκλικός μυς δεν μπορεί πλέον να αναδιπλώσει το χείλος.

Διόρθωση του εσωτερικού τμήματος

Όταν το εκτρόπιο αφορά κυρίως το τμήμα κοντά στη μύτη και το δακρυϊκό σημείο έχει γυρίσει προς τα έξω, αφαιρείται ένα μικρό ρομβοειδές κομμάτι από την εσωτερική επιφάνεια του βλεφάρου, ακριβώς κάτω από το σημείο, ώστε με την επούλωση να στραφεί ξανά προς το μάτι.

Ουλώδεις μορφές

Στο ουλώδες εκτρόπιο δεν αρκεί η σύσφιξη, γιατί λείπει δέρμα. Η ουλή απελευθερώνεται και το έλλειμμα καλύπτεται με δερματικό μόσχευμα, συνήθως από το άνω βλέφαρο ή πίσω από το αυτί, ή με μετακίνηση γειτονικού δέρματος. Στο ουλώδες εντρόπιο το πρόβλημα είναι στην εσωτερική επιφάνεια, η οποία επιμηκύνεται με ειδικές τομές στον ταρσό ή με μόσχευμα βλεννογόνου.

Παραλυτικό εκτρόπιο

Αν η πάρεση δεν αποκατασταθεί, το κάτω βλέφαρο στηρίζεται με σύσφιξη ή ανάρτηση, και στο άνω βλέφαρο μπορεί να τοποθετηθεί ένα μικρό βαρίδιο που το βοηθά να κλείνει με τη βαρύτητα. Σε σοβαρή έκθεση, οι δύο εξωτερικές άκρες των βλεφάρων ράβονται μεταξύ τους για να μικρύνει το άνοιγμα.

Ανάρρωση και αποτελέσματα

• κρύες κομπρέσες τις πρώτες 48 ώρες και ύπνος με το κεφάλι ψηλά
• αντιβιοτική αλοιφή στα ράμματα και σταγόνες για 1 με 2 εβδομάδες
• μελανιές και πρήξιμο για 1 με 2 εβδομάδες
• αφαίρεση ραμμάτων σε 7 έως 14 ημέρες, αν δεν είναι απορροφήσιμα
• αποφυγή έντονης άσκησης, κολύμβησης και τριψίματος για 2 με 3 εβδομάδες
• ευαισθησία και αίσθημα τάσης στην εξωτερική γωνία για μερικές εβδομάδες

Η ανακούφιση στο εντρόπιο είναι άμεση: από την πρώτη ημέρα οι βλεφαρίδες δεν αγγίζουν το μάτι. Στο εκτρόπιο το δάκρυσμα και το κοκκίνισμα υποχωρούν σταδιακά σε λίγες εβδομάδες, καθώς ο επιπεφυκότας που ήταν εκτεθειμένος επανέρχεται. Τα ποσοστά επιτυχίας στις ηλικιακές μορφές ξεπερνούν το 90%. Οι ουλώδεις και οι παραλυτικές μορφές είναι πιο απαιτητικές και μερικές φορές χρειάζονται συμπληρωματική επέμβαση.

Οι πιθανές επιπλοκές είναι η μικρή υποδιόρθωση ή υπερδιόρθωση, η ασυμμετρία με το άλλο μάτι, η λοίμωξη ή η αντίδραση στα ράμματα και η υποτροπή σε βάθος ετών, επειδή οι ιστοί συνεχίζουν να χαλαρώνουν. Αν το πρόβλημα επανέλθει, η διόρθωση μπορεί να επαναληφθεί.

Τι γίνεται αν δεν αντιμετωπιστεί;

Στο εντρόπιο, η χρόνια τριβή οδηγεί σε επαναλαμβανόμενες εκδορές, αγγείωση και ουλή του κερατοειδούς, με μόνιμη μείωση της όρασης, και ο κίνδυνος μικροβιακού έλκους είναι υπαρκτός. Στο εκτρόπιο, ο εκτεθειμένος επιπεφυκότας παχαίνει και σκληραίνει, πράγμα που κάνει το βλέφαρο ακόμη πιο βαρύ και τη διόρθωση πιο δύσκολη, ενώ το συνεχές δάκρυσμα και οι λοιμώξεις επιβαρύνουν την καθημερινότητα.

Υπάρχει και ένας πρακτικός λόγος να μην αναβάλλεται η διόρθωση: πριν από οποιαδήποτε ενδοφθάλμια επέμβαση, όπως του καταρράκτη, τα βλέφαρα πρέπει να βρίσκονται στη σωστή θέση και η επιφάνεια του ματιού να είναι υγιής, γιατί ένα βλέφαρο που τρίβεται ή δεν προστατεύει το μάτι αυξάνει τον κίνδυνο λοίμωξης και καθυστερεί την επούλωση.

Πότε να κλείσετε ραντεβού

Αν το κάτω βλέφαρό σας γυρίζει προς τα μέσα ή προς τα έξω, αν το μάτι σας είναι μόνιμα κόκκινο και δακρύζει χωρίς να βοηθούν οι σταγόνες, ή αν νιώθετε συνεχώς κάτι να γρατζουνά, μια εξέταση δείχνει αν φταίει η θέση του βλεφάρου και σε τι κατάσταση είναι ο κερατοειδής. Στην ίδια επίσκεψη μπορούν να εφαρμοστούν προσωρινά μέτρα για άμεση ανακούφιση. Ιατρείο στο Νέο Ψυχικό, τηλέφωνο 210 677 0007 ή φόρμα επικοινωνίας.

Συχνές Ερωτήσεις

Ιατρικός έλεγχος: Δρ. Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO