Οπή Ωχράς Κηλίδας: Συμπτώματα, Στάδια & Θεραπεία

Γράφει ο Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO, Χειρουργός Οφθαλμίατρος

Περιεχόμενα σελίδας

1. Τι είναι η οπή ωχράς κηλίδας;
2. Πόσο συχνή είναι και ποιους αφορά;
3. Αίτια: γιατί ανοίγει η οπή;
4. Συμπτώματα
5. Στάδια και ταξινόμηση
6. Διάγνωση
7. Θεραπεία
8. Αποτελέσματα: πόσο θα βελτιωθεί η όραση;
9. Κίνδυνοι της επέμβασης
10. Τι γίνεται αν δεν χειρουργηθεί;
11. Οπή ωχράς και υψηλή μυωπία
12. Η καθημερινότητα μετά την ανάρρωση
13. Προετοιμασία για το χειρουργείο: πρακτικός οδηγός
14. Πότε να εξεταστείτε
15. Συχνές Ερωτήσεις

Η οπή ωχράς κηλίδας είναι ένα μικρό άνοιγμα σε όλο το πάχος του αμφιβληστροειδούς, ακριβώς στο κέντρο της όρασης. Προκαλεί θολή και παραμορφωμένη κεντρική όραση και, καθώς μεγαλώνει, μια σκοτεινή κηλίδα στο σημείο όπου κοιτάζει ο ασθενής. Εμφανίζεται κυρίως μετά τα 60, συχνότερα σε γυναίκες, διαγιγνώσκεται με OCT και αντιμετωπίζεται χειρουργικά, με ποσοστά σύγκλεισης που ξεπερνούν το 90%.

Τι είναι η οπή ωχράς κηλίδας;

Η ωχρά κηλίδα είναι το κεντρικό τμήμα του αμφιβληστροειδούς, και στο κέντρο της υπάρχει ένα μικροσκοπικό βαθούλωμα, το κεντρικό βοθρίο. Εκεί είναι συγκεντρωμένοι οι φωτοϋποδοχείς που δίνουν την πιο λεπτομερή όραση: με αυτό το σημείο διαβάζουμε, αναγνωρίζουμε πρόσωπα και περνάμε κλωστή σε βελόνα. Το βοθρίο είναι ταυτόχρονα το λεπτότερο σημείο του αμφιβληστροειδούς, άρα και το πιο ευάλωτο σε έλξη.

Στην οπή της ωχράς, ο ιστός σε αυτό ακριβώς το σημείο ανοίγει. Οι φωτοϋποδοχείς δεν καταστρέφονται από την πρώτη στιγμή, αλλά απομακρύνονται προς τα πλάγια, όπως ανοίγει μια τρύπα σε τεντωμένο ύφασμα. Αυτό εξηγεί δύο πράγματα: γιατί ο ασθενής βλέπει τα αντικείμενα να «στενεύουν» ή να «ρουφιούνται» προς το κέντρο, και γιατί, αν η οπή κλείσει έγκαιρα, η όραση μπορεί να επανέλθει σε μεγάλο βαθμό.

Η οπή είναι συνήθως πολύ μικρή, από 0,1 έως 0,6 χιλιοστά. Το μέγεθος όμως δεν πρέπει να ξεγελά: επειδή βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο, ακόμη και ένα άνοιγμα ενός τετάρτου του χιλιοστού αρκεί για να κάνει το διάβασμα πολύ δύσκολο.

Πόσο συχνή είναι και ποιους αφορά;

Υπολογίζεται ότι περίπου 3 στους 1.000 ανθρώπους άνω των 55 ετών θα εμφανίσουν οπή ωχράς. Οι γυναίκες προσβάλλονται δύο με τρεις φορές συχνότερα από τους άνδρες, και η τυπική ηλικία εμφάνισης είναι ανάμεσα στα 60 και τα 75. Αν υπάρχει οπή στο ένα μάτι, η πιθανότητα να εμφανιστεί και στο άλλο μέσα στα επόμενα χρόνια είναι περίπου 10 με 15%, εκτός αν στο δεύτερο μάτι το υαλοειδές έχει ήδη αποκολληθεί πλήρως, οπότε ο κίνδυνος γίνεται πολύ μικρός.

Αίτια: γιατί ανοίγει η οπή;

Η έλξη από το υαλοειδές

Η συντριπτική πλειονότητα των οπών είναι ιδιοπαθείς, δηλαδή δεν οφείλονται σε άλλη πάθηση του ματιού αλλά στη φυσιολογική γήρανση του υαλοειδούς. Το υαλοειδές είναι το διαφανές ζελέ που γεμίζει το μάτι και στα νεότερα χρόνια είναι κολλημένο στον αμφιβληστροειδή. Με την ηλικία συρρικνώνεται και ξεκολλά, στη διαδικασία που λέγεται οπίσθια αποκόλληση υαλοειδούς. Στους περισσότερους ανθρώπους αποχωρίζεται ομαλά. Σε ορισμένους όμως παραμένει γερά προσκολλημένο ακριβώς στο κέντρο της ωχράς, ενώ έχει ξεκολλήσει γύρω γύρω. Κάθε κίνηση του ματιού μεταφέρει τότε έλξη στο βοθρίο, μέχρι που ο ιστός υποχωρεί και ανοίγει.

Άλλες αιτίες

• Υψηλή μυωπία: το επίμηκες μυωπικό μάτι έχει λεπτότερο και πιο τεντωμένο αμφιβληστροειδή, και οι οπές εμφανίζονται σε νεότερη ηλικία
• Τραυματισμός: ένα δυνατό χτύπημα στο μάτι, για παράδειγμα από μπάλα ή φελλό, μπορεί να προκαλέσει οπή ακόμη και σε παιδιά και νέους. Οι τραυματικές οπές κλείνουν μερικές φορές από μόνες τους
• Χρόνιο οίδημα της ωχράς από διαβήτη, απόφραξη φλέβας ή φλεγμονή
• Επιαμφιβληστροειδική μεμβράνη που έλκει εφαπτομενικά την ωχρά
• Αποκόλληση αμφιβληστροειδούς ή προηγούμενη επέμβαση γι’ αυτήν

Η οπή της ωχράς δεν προκαλείται από το διάβασμα, τις οθόνες, την κούραση ή το σήκωμα βάρους, και δεν υπάρχει κάτι που θα μπορούσατε να είχατε κάνει για να την προλάβετε.

Συμπτώματα

Τα συμπτώματα εγκαθίστανται συνήθως μέσα σε εβδομάδες και αφορούν αποκλειστικά την κεντρική όραση:

• θολή όραση στο κέντρο, που δεν διορθώνεται με γυαλιά
• παραμόρφωση: οι ευθείες γραμμές λυγίζουν ή «σπάνε» στη μέση, τα γράμματα μιας λέξης μοιάζουν να στριμώχνονται
• αίσθηση ότι λείπει ένα γράμμα ή ένα κομμάτι από το πρόσωπο που κοιτάζετε
• σκοτεινό ή γκρίζο σημείο ακριβώς εκεί όπου εστιάζετε, στα πιο προχωρημένα στάδια
• δυσκολία στο διάβασμα, στο πέρασμα κλωστής, στην αναγνώριση προσώπων από απόσταση

Η περιφερική όραση παραμένει φυσιολογική, γι’ αυτό ο ασθενής κινείται άνετα στον χώρο. Δεν υπάρχει πόνος ούτε κοκκίνισμα. Επειδή το άλλο μάτι αναπληρώνει, πολλοί αντιλαμβάνονται το πρόβλημα τυχαία, όταν κλείσουν το υγιές μάτι, και τότε η οπή μπορεί να υπάρχει ήδη αρκετούς μήνες. Ένας απλός τρόπος ελέγχου είναι να κοιτάζετε κατά διαστήματα ένα κείμενο ή ένα πλέγμα Amsler με κάθε μάτι χωριστά.

Η οπή της ωχράς δεν προκαλεί από μόνη της λάμψεις ή βροχή από μυγάκια. Αν εμφανιστούν τέτοια συμπτώματα ή σκιά από το πλάι, χρειάζεται έλεγχος της περιφέρειας για ρωγμή.

Στάδια και ταξινόμηση

Η οπή δεν δημιουργείται από τη μια στιγμή στην άλλη. Περνά από στάδια που φαίνονται καθαρά στην OCT και καθορίζουν την αντιμετώπιση.

Εκτός από το μέγεθος, μετρά το αν το υαλοειδές είναι ακόμη κολλημένο στα χείλη της οπής και το πόσο καιρό υπάρχει η οπή. Οι μικρές και πρόσφατες οπές κλείνουν σχεδόν πάντα και δίνουν την καλύτερη όραση.

Ψευδοοπή και στιβαδωτή οπή: δεν είναι το ίδιο

Δύο όροι που μπερδεύουν συχνά όσους διαβάζουν το πόρισμα της OCT. Η ψευδοοπή δεν είναι οπή: είναι μια επιαμφιβληστροειδική μεμβράνη που ζαρώνει την ωχρά και δίνει την εντύπωση τρύπας, ενώ ο ιστός στο κέντρο είναι ακέραιος. Η στιβαδωτή οπή είναι ένα μερικό έλλειμμα, όπου λείπουν μόνο τα εσωτερικά στρώματα και τα εξωτερικά, με τους φωτοϋποδοχείς, παραμένουν στη θέση τους. Και οι δύο έχουν συνήθως πολύ καλύτερη όραση από την αληθινή οπή, εξελίσσονται αργά και στις περισσότερες περιπτώσεις απλώς παρακολουθούνται.

Διάγνωση

Στη σχισμοειδή λυχνία, με τις κόρες διεσταλμένες, η οπή φαίνεται σαν στρογγυλό, καλά περιγεγραμμένο κοκκινωπό σημείο στο κέντρο της ωχράς. Ένα κλασικό κλινικό τεστ είναι να προβάλλουμε μια λεπτή φωτεινή γραμμή πάνω στην ωχρά: ο ασθενής με αληθινή οπή βλέπει τη γραμμή διακεκομμένη ή στενεμένη στη μέση.

Η εξέταση όμως που επιβεβαιώνει τη διάγνωση είναι η οπτική τομογραφία συνοχής (OCT). Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα και χωρίς καμία ενόχληση, δείχνει σε τομή αν το έλλειμμα είναι ολικού ή μερικού πάχους, μετρά τη διάμετρό του, αποκαλύπτει αν το υαλοειδές έλκει ακόμη τα χείλη και αν υπάρχει μεμβράνη. Με την OCT ελέγχουμε πάντα και το άλλο μάτι, ώστε να ξέρουμε αν υπάρχει εκεί έλξη που θέλει παρακολούθηση.

Θεραπεία

Πότε περιμένουμε

Στο στάδιο της επαπειλούμενης οπής, όπου δεν υπάρχει ακόμη πλήρες άνοιγμα, περίπου οι μισές περιπτώσεις υποχωρούν αυτόματα μόλις το υαλοειδές ελευθερώσει το βοθρίο. Εκεί η σωστή επιλογή είναι ο επανέλεγχος με OCT ανά λίγες εβδομάδες. Το ίδιο ισχύει για τις στιβαδωτές οπές και τις ψευδοοπές με καλή όραση.

Αντίθετα, μια αληθινή οπή ολικού πάχους σπάνια κλείνει μόνη της. Χωρίς θεραπεία συνήθως μεγαλώνει μέσα σε μήνες και η όραση σταθεροποιείται σε χαμηλό επίπεδο. Δεν υπάρχουν σταγόνες, φάρμακα ή laser που κλείνουν την οπή. Μια ενδοϋαλοειδική ένεση ενζύμου που είχε χρησιμοποιηθεί για πολύ μικρές οπές με έλξη έχει ουσιαστικά εγκαταλειφθεί, επειδή είχε χαμηλή αποτελεσματικότητα.

Η επέμβαση: υαλοειδεκτομή με αέριο

Η καθιερωμένη θεραπεία είναι η υαλοειδεκτομή. Γίνεται με τοπική αναισθησία, διαρκεί περίπου 45 λεπτά έως μία ώρα και ο ασθενής πηγαίνει σπίτι την ίδια ημέρα. Τα βήματα είναι τρία:

1. Αφαίρεση του υαλοειδούς μέσα από τρεις μικροσκοπικές οπές στο λευκό του ματιού, ώστε να καταργηθεί κάθε έλξη προς τα εμπρός
2. Αποκόλληση της έσω αφοριστικής μεμβράνης γύρω από την οπή. Πρόκειται για το λεπτότερο εσωτερικό στρώμα του αμφιβληστροειδούς. Η αφαίρεσή του κάνει τον ιστό πιο ελαστικό, ώστε τα χείλη της οπής να πλησιάσουν
3. Πλήρωση του ματιού με αέριο. Η φυσαλίδα πιέζει απαλά τα χείλη της οπής και τα κρατά στεγνά μέχρι να κολλήσουν. Το αέριο απορροφάται μόνο του και αντικαθίσταται από το φυσικό υγρό του ματιού

Στις πολύ μεγάλες ή χρόνιες οπές χρησιμοποιούνται παραλλαγές της τεχνικής, όπως η αναστροφή ενός κρημνού της έσω αφοριστικής μεμβράνης πάνω στην οπή, που λειτουργεί σαν γέφυρα για την επούλωση.

Η θέση του κεφαλιού μετά το χειρουργείο

Είναι το κομμάτι που ανησυχεί περισσότερο τους ασθενείς. Επειδή η φυσαλίδα ανεβαίνει πάντα προς τα πάνω, για να ακουμπά στην ωχρά, που βρίσκεται στο πίσω μέρος του ματιού, το πρόσωπο πρέπει να κοιτάζει προς τα κάτω. Παλαιότερα ζητούνταν αυστηρή πρηνής θέση για μία έως δύο εβδομάδες. Σήμερα, με τα σύγχρονα αέρια και την αφαίρεση της έσω αφοριστικής μεμβράνης, στις μικρές οπές αρκούν συχνά λίγες ημέρες ή απλώς η αποφυγή της ύπτιας θέσης, ενώ στις μεγαλύτερες η θέση διατηρείται συνήθως 3 έως 7 ημέρες. Το ακριβές σχήμα το ορίζει ο χειρουργός ανάλογα με το μέγεθος της οπής.

Υπάρχουν ειδικά μαξιλάρια και καθίσματα που ενοικιάζονται και κάνουν την περίοδο αυτή πιο υποφερτή. Βοηθά να έχετε οργανώσει από πριν το σπίτι: ένα τραπέζι για να ακουμπάτε το μέτωπο, ακουστικά βιβλία ή ραδιόφωνο, και κάποιον να σας εξυπηρετεί τις πρώτες ημέρες.

Όσο υπάρχει αέριο στο μάτι

• Η όραση είναι πολύ θολή. Καθώς η φυσαλίδα μικραίνει, βλέπετε μια οριζόντια γραμμή που τρεμοπαίζει και κατεβαίνει μέρα με τη μέρα, σαν αλφάδι
• Απαγορεύεται το αεροπλάνο και η ανάβαση σε μεγάλο υψόμετρο, γιατί το αέριο διαστέλλεται και η πίεση του ματιού μπορεί να ανέβει επικίνδυνα
• Αν χρειαστείτε για οποιονδήποτε λόγο γενική αναισθησία, ενημερώστε τον αναισθησιολόγο ότι έχετε αέριο στο μάτι, επειδή ορισμένα αναισθητικά αέρια αντενδείκνυνται
• Ανάλογα με τον τύπο του αερίου, η απορρόφηση διαρκεί από 2 έως 8 εβδομάδες

Αποτελέσματα: πόσο θα βελτιωθεί η όραση;

Η οπή κλείνει με την πρώτη επέμβαση σε περισσότερους από 9 στους 10 ασθενείς, και σχεδόν σε όλους όταν είναι μικρή και πρόσφατη. Η σύγκλειση επιβεβαιώνεται με OCT, συχνά ήδη από τις πρώτες εβδομάδες.

Η ανατομική σύγκλειση όμως και η όραση δεν είναι το ίδιο πράγμα. Οι φωτοϋποδοχείς χρειάζονται μήνες για να αναδιοργανωθούν, και η όραση συνεχίζει να βελτιώνεται για 6 έως 12 μήνες, μερικές φορές και περισσότερο. Περίπου 7 με 8 στους 10 ασθενείς κερδίζουν τουλάχιστον δύο γραμμές στον πίνακα και οι περισσότεροι μπορούν ξανά να διαβάσουν με το μάτι αυτό. Η παραμόρφωση μειώνεται πολύ, αλλά ένα μικρό υπόλειμμα είναι συνηθισμένο.

Τρεις παράγοντες προβλέπουν καλύτερο αποτέλεσμα: μικρή διάμετρος οπής, καλύτερη όραση πριν από το χειρουργείο και, κυρίως, μικρή διάρκεια συμπτωμάτων. Οπές που χειρουργούνται μέσα στους πρώτους έξι μήνες αποδίδουν σαφώς καλύτερα από εκείνες που έχουν μείνει χρόνια. Αυτός είναι ο λόγος που δεν συνιστούμε αναμονή μόλις τεθεί η διάγνωση.

Κίνδυνοι της επέμβασης

• Καταρράκτης: σχεδόν όλοι οι ασθενείς που έχουν ακόμη τον φυσικό τους φακό θα αναπτύξουν καταρράκτη μέσα σε 1 με 2 χρόνια. Γι’ αυτό σε πολλούς οι δύο επεμβάσεις συνδυάζονται
• Ρωγμή ή αποκόλληση αμφιβληστροειδούς: περίπου 1 με 2 στις 100 επεμβάσεις
• Αποτυχία σύγκλεισης ή επανάνοιγμα: σε μικρό ποσοστό, κυρίως σε μεγάλες και χρόνιες οπές. Μπορεί να γίνει δεύτερη επέμβαση
• Αύξηση της πίεσης του ματιού τις πρώτες ημέρες, που αντιμετωπίζεται με σταγόνες
• Ενδοφθάλμια λοίμωξη: πολύ σπάνια, αλλά σοβαρή

Επικοινωνήστε αμέσως με τον οφθαλμίατρο αν μετά το χειρουργείο έχετε έντονο πόνο που δεν υποχωρεί με παυσίπονο, ναυτία, απότομη επιδείνωση ή σκιά που ανεβαίνει από την περιφέρεια.

Τι γίνεται αν δεν χειρουργηθεί;

Η οπή ολικού πάχους που δεν αντιμετωπίζεται συνήθως διευρύνεται και η κεντρική όραση πέφτει σε επίπεδο όπου διαβάζονται μόνο τα μεγαλύτερα γράμματα του πίνακα. Το μάτι δεν τυφλώνεται, γιατί η περιφερική όραση διατηρείται, και ο ασθενής παραμένει αυτόνομος, ιδίως αν το άλλο μάτι βλέπει καλά. Η απόφαση για επέμβαση είναι τελικά προσωπική. Αξίζει όμως να ληφθεί γνωρίζοντας ότι ο χρόνος μετρά, ότι η πιθανότητα επιτυχίας είναι υψηλή και ότι το άλλο μάτι έχει κι αυτό έναν μικρό κίνδυνο στο μέλλον.

Οπή ωχράς και υψηλή μυωπία

Στα μάτια με μυωπία πάνω από 6 διοπτρίες η οπή της ωχράς έχει ιδιαιτερότητες. Εμφανίζεται νωρίτερα, συχνά πριν από τα 50, και μπορεί να συνυπάρχει με σχάση των στρωμάτων του αμφιβληστροειδούς, μια κατάσταση που λέγεται μυωπική σχίση της ωχράς, ή με οπίσθιο σταφύλωμα, δηλαδή προβολή του τοιχώματος του ματιού προς τα πίσω. Το πιο σημαντικό είναι ότι στο μυωπικό μάτι η οπή της ωχράς μπορεί να οδηγήσει σε αποκόλληση του αμφιβληστροειδούς που ξεκινά από το κέντρο, κάτι που στα μη μυωπικά μάτια είναι εξαιρετικά σπάνιο. Για τον λόγο αυτό οι άνθρωποι με υψηλή μυωπία ωφελούνται από περιοδικό έλεγχο με OCT ακόμη και χωρίς συμπτώματα, και η χειρουργική αντιμετώπιση σε αυτούς σχεδιάζεται με μεγαλύτερη προσοχή, επειδή τα ποσοστά σύγκλεισης είναι κάπως χαμηλότερα.

Η καθημερινότητα μετά την ανάρρωση

Αφού απορροφηθεί το αέριο και η OCT επιβεβαιώσει ότι η οπή έκλεισε, δεν υπάρχουν μόνιμοι περιορισμοί. Μπορείτε να γυμνάζεστε, να σηκώνετε βάρη, να κολυμπάτε και να ταξιδεύετε όπως πριν. Συνήθως χρειάζεται νέα συνταγή γυαλιών μετά από 2 με 3 μήνες, γιατί η διάθλαση του ματιού αλλάζει, ιδίως αν έγινε ταυτόχρονα και επέμβαση καταρράκτη. Στο διάστημα που η όραση των δύο ματιών διαφέρει πολύ, αρκετοί ασθενείς δυσκολεύονται στην εκτίμηση των αποστάσεων, για παράδειγμα όταν κατεβαίνουν σκάλες ή βάζουν νερό στο ποτήρι. Αυτό βελτιώνεται καθώς το χειρουργημένο μάτι ανακάμπτει και ο εγκέφαλος προσαρμόζεται. Ο επανέλεγχος γίνεται συνήθως την πρώτη ημέρα, την πρώτη εβδομάδα, τον πρώτο μήνα και στη συνέχεια στους 3 και 6 μήνες, με OCT σε κάθε επίσκεψη.

Προετοιμασία για το χειρουργείο: πρακτικός οδηγός

• Κανονίστε να σας συνοδεύσει κάποιος την ημέρα της επέμβασης και να μείνει μαζί σας το πρώτο βράδυ
• Ενημερώστε για όλα τα φάρμακά σας, ιδιαίτερα τα αντιπηκτικά. Μη διακόψετε τίποτα χωρίς οδηγία
• Αν χρειαστεί θέση με το πρόσωπο κάτω, δοκιμάστε από πριν τη διάταξη με τα μαξιλάρια και δείτε πού θα κοιμάστε
• Αναβάλετε ταξίδια με αεροπλάνο για τουλάχιστον δύο μήνες και μην κλείσετε εισιτήρια πριν σας πει ο χειρουργός ότι το αέριο έχει απορροφηθεί
• Μην οδηγείτε όσο υπάρχει αέριο στο μάτι
• Προγραμματίστε άδεια από την εργασία για 2 έως 4 εβδομάδες, ανάλογα με το επάγγελμα

Πότε να εξεταστείτε

Αν με το ένα μάτι οι γραμμές σάς φαίνονται σπασμένες, αν λείπουν γράμματα από τις λέξεις ή αν υπάρχει θολό σημείο ακριβώς εκεί που κοιτάζετε, κλείστε ραντεβού μέσα σε λίγες ημέρες. Με την OCT η διάγνωση γίνεται στην ίδια επίσκεψη και ξέρουμε αμέσως αν πρόκειται για οπή, μεμβράνη ή κάτι άλλο, καθώς και πόσο σύντομα χρειάζεται να κινηθούμε. Τηλέφωνο ιατρείου 210 677 0007 ή φόρμα επικοινωνίας.

Συχνές Ερωτήσεις

Ιατρικός έλεγχος: Δρ. Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO