Βλεφαρόπτωση (Πτώση Βλεφάρου): Αίτια, Συμπτώματα & Θεραπεία

Γράφει ο Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO, Χειρουργός Οφθαλμίατρος

Περιεχόμενα σελίδας

1. Τι είναι η βλεφαρόπτωση;
2. Βλεφαρόπτωση ή απλώς «βαριά» βλέφαρα;
3. Τύποι και αίτια
4. Συμπτώματα
5. Πότε η πτώση του βλεφάρου είναι επείγουσα;
6. Διάγνωση
7. Θεραπεία
8. Βλεφαρόπτωση στα παιδιά: πότε χειρουργείται;
9. Ανάρρωση
10. Κίνδυνοι και ρεαλιστικές προσδοκίες
11. Τι μπορείτε να κάνετε για να την προλάβετε
12. Πότε να κλείσετε ραντεβού
13. Συχνές Ερωτήσεις

Βλεφαρόπτωση είναι η πτώση του άνω βλεφάρου σε θέση χαμηλότερη από τη φυσιολογική, έτσι ώστε να σκεπάζει μέρος της κόρης και να κάνει το μάτι να φαίνεται μισόκλειστο. Μπορεί να υπάρχει από τη γέννηση ή να εμφανιστεί αργότερα, συνήθως λόγω χαλάρωσης του τένοντα που ανυψώνει το βλέφαρο. Δεν είναι μόνο αισθητικό ζήτημα: περιορίζει το οπτικό πεδίο, κουράζει και, όταν εμφανίζεται ξαφνικά, μπορεί να είναι το πρώτο σημάδι νευρολογικού προβλήματος. Η αντιμετώπιση είναι κατά κανόνα χειρουργική.

Τι είναι η βλεφαρόπτωση;

Στη φυσιολογική θέση, το χείλος του άνω βλεφάρου καλύπτει μόλις 1 με 2 χιλιοστά από το πάνω μέρος της ίριδας και αφήνει ελεύθερη ολόκληρη την κόρη. Το βλέφαρο ανασηκώνεται κυρίως από τον ανελκτήρα μυ, που ξεκινά από το βάθος του κόγχου και καταλήγει με έναν λεπτό, πλατύ τένοντα, την απονεύρωση, στον χόνδρο του βλεφάρου. Έναν μικρότερο ρόλο παίζει ο μυς του Müller, που δίνει τα τελευταία 1 με 2 χιλιοστά ανύψωσης και ελέγχεται από το συμπαθητικό νευρικό σύστημα. Γι’ αυτό τα μάτια ανοίγουν περισσότερο όταν είμαστε σε εγρήγορση και «βαραίνουν» όταν νυστάζουμε.

Όταν οποιοσδήποτε κρίκος αυτής της αλυσίδας δυσλειτουργεί, δηλαδή ο μυς, ο τένοντας, το νεύρο ή η σύνδεση νεύρου και μυός, το βλέφαρο κατεβαίνει. Η πτώση μπορεί να είναι ελάχιστη, ίσα που φαίνεται στις φωτογραφίες, ή τόσο μεγάλη που το βλέφαρο σκεπάζει ολόκληρη την κόρη. Μπορεί να αφορά το ένα μάτι ή και τα δύο, συχνά σε διαφορετικό βαθμό.

Βλεφαρόπτωση ή απλώς «βαριά» βλέφαρα;

Είναι η πιο συχνή σύγχυση και έχει πρακτική σημασία, γιατί οι δύο καταστάσεις διορθώνονται με διαφορετική επέμβαση.

• Δερματοχάλαση: περισσεύει δέρμα στο άνω βλέφαρο και κρέμεται σαν κουρτίνα πάνω από τις βλεφαρίδες. Το ίδιο το χείλος του βλεφάρου βρίσκεται στη σωστή θέση. Διορθώνεται με βλεφαροπλαστική, δηλαδή αφαίρεση του περιττού δέρματος
• Πτώση φρυδιού: το φρύδι έχει κατέβει και σπρώχνει το δέρμα προς τα κάτω. Το βλέφαρο δεν φταίει
• Αληθινή βλεφαρόπτωση: το ίδιο το χείλος του βλεφάρου, εκεί που φυτρώνουν οι βλεφαρίδες, βρίσκεται χαμηλά. Διορθώνεται μόνο αν ενισχυθεί ο μηχανισμός ανύψωσης

Οι τρεις καταστάσεις συνυπάρχουν πολύ συχνά στο ίδιο πρόσωπο. Αν γίνει μόνο βλεφαροπλαστική σε βλέφαρο που έχει και πτώση, το μάτι θα παραμείνει μισόκλειστο και ο ασθενής θα απογοητευτεί. Γι’ αυτό η σωστή μέτρηση πριν από οποιαδήποτε επέμβαση στα βλέφαρα είναι απαραίτητη. Ψευδή εικόνα πτώσης δίνει επίσης ένα μάτι που έχει βυθιστεί στον κόγχο ή ένα βλέφαρο που φαίνεται χαμηλό μόνο επειδή το απέναντι είναι υπερβολικά ανοιχτό, όπως συμβαίνει σε παθήσεις του θυρεοειδούς.

Τύποι και αίτια

Συγγενής βλεφαρόπτωση

Υπάρχει από τη γέννηση και οφείλεται συνήθως σε ατελή ανάπτυξη του ανελκτήρα μυός, που στη θέση των μυϊκών ινών έχει ινώδη και λιπώδη ιστό. Ο μυς αυτός ούτε συσπάται καλά ούτε χαλαρώνει καλά: το βλέφαρο είναι χαμηλά όταν το παιδί κοιτάζει ευθεία, αλλά μένει ψηλότερα από το φυσιολογικό όταν κοιτάζει κάτω. Συνήθως αφορά το ένα μάτι και δεν συνδέεται με άλλο πρόβλημα υγείας. Τα παιδιά συχνά σηκώνουν το πηγούνι ή ζαρώνουν το μέτωπο για να δουν κάτω από το βλέφαρο.

Ο μεγάλος κίνδυνος στα παιδιά είναι η αμβλυωπία. Αν το βλέφαρο σκεπάζει την κόρη, το μάτι δεν δέχεται εικόνα και δεν αναπτύσσει όραση. Ακόμη κι όταν η κόρη είναι ελεύθερη, το βάρος του βλεφάρου πάνω στον κερατοειδή προκαλεί συχνά αστιγματισμό, που με τη σειρά του μπορεί να οδηγήσει σε αμβλυωπία. Κάθε παιδί με πτώση βλεφάρου χρειάζεται παιδοοφθαλμολογικό έλεγχο νωρίς και τακτική παρακολούθηση.

Απονευρωτική (ηλικιακή) βλεφαρόπτωση

Είναι με διαφορά η συχνότερη μορφή στους ενήλικες. Ο μυς είναι υγιής και δυνατός, όμως ο τένοντάς του έχει λεπτύνει, έχει ξεχειλώσει ή έχει αποσπαστεί από τον χόνδρο του βλεφάρου. Εκτός από την ηλικία, την προκαλούν ή την επιταχύνουν:

• η πολυετής χρήση φακών επαφής, ιδίως σκληρών, λόγω του καθημερινού τραβήγματος του βλεφάρου
• το χρόνιο τρίψιμο των ματιών, για παράδειγμα σε αλλεργίες
• μια προηγούμενη επέμβαση στο μάτι, όπως του καταρράκτη, όπου χρησιμοποιείται βλεφαροδιαστολέας
• επαναλαμβανόμενα πρηξίματα των βλεφάρων

Χαρακτηριστικά της είναι ότι η πτυχή του βλεφάρου ανεβαίνει ψηλότερα, το βλέφαρο δείχνει λεπτό και «άδειο» και η πτώση χειροτερεύει προς το βράδυ ή στο βλέμμα προς τα κάτω, άρα και στο διάβασμα.

Νευρογενής βλεφαρόπτωση

Εδώ το πρόβλημα βρίσκεται στο νεύρο που δίνει την εντολή. Δύο καταστάσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία:

• Πάρεση του κοινού κινητικού νεύρου: μεγάλη πτώση, μάτι που στρέφεται προς τα έξω και κάτω, διπλωπία. Αν η κόρη είναι διεσταλμένη και υπάρχει πονοκέφαλος, μπορεί να οφείλεται σε ανεύρυσμα που πιέζει το νεύρο και αποτελεί επείγουσα κατάσταση
• Σύνδρομο Horner: μικρή πτώση, 1 με 2 χιλιοστών, με μικρότερη κόρη στην ίδια πλευρά. Προκαλείται από βλάβη της συμπαθητικής οδού, που περνά από τον θώρακα και τον τράχηλο. Όταν συνοδεύεται από πόνο στον αυχένα ή το πρόσωπο, πρέπει να αποκλειστεί άμεσα διαχωρισμός της καρωτίδας

Μυογενής βλεφαρόπτωση

Οφείλεται σε νόσο του ίδιου του μυός ή της σύνδεσής του με το νεύρο. Η πιο γνωστή είναι η μυασθένεια gravis, όπου η πτώση αλλάζει μέσα στην ημέρα: το πρωί είναι μικρή ή απούσα και χειροτερεύει με την κούραση, συχνά μαζί με διπλωπία. Σε πολλούς ασθενείς τα μάτια είναι η πρώτη ή η μόνη εκδήλωση της νόσου. Σπανιότερες αιτίες είναι οι μιτοχονδριακές μυοπάθειες και οι μυϊκές δυστροφίες, όπου η πτώση είναι αμφοτερόπλευρη, συμμετρική και εξελίσσεται αργά σε βάθος ετών.

Μηχανική και τραυματική βλεφαρόπτωση

Το βλέφαρο μπορεί να κατέβει επειδή κάτι το βαραίνει, όπως ένα μεγάλο χαλάζιο, ένας όγκος ή ένα οίδημα, ή επειδή μια ουλή το συγκρατεί. Ένα τραύμα που κόβει τον ανελκτήρα ή μια κάκωση του κόγχου έχουν το ίδιο αποτέλεσμα. Τέλος, παροδική πτώση για λίγες εβδομάδες μπορεί να εμφανιστεί μετά από ενέσεις βοτουλινικής τοξίνης στο μέτωπο, όταν το φάρμακο διαχυθεί προς τον ανελκτήρα. Υποχωρεί πλήρως μόνη της.

Συμπτώματα

• το ένα ή και τα δύο μάτια φαίνονται μικρότερα, νυσταγμένα ή ασύμμετρα
• περιορισμός του πάνω μέρους του οπτικού πεδίου, που γίνεται αισθητός στην οδήγηση, στις σκάλες ή όταν κοιτάζετε ράφια ψηλά
• δυσκολία στο διάβασμα, επειδή το βλέφαρο κατεβαίνει περισσότερο όταν το βλέμμα στρέφεται κάτω
• κόπωση και πόνος στο μέτωπο προς το τέλος της ημέρας, από τη συνεχή προσπάθεια να σηκωθούν τα φρύδια
• βαθιές οριζόντιες ρυτίδες στο μέτωπο και μόνιμα ανασηκωμένα φρύδια
• ανάγκη να γέρνει το κεφάλι προς τα πίσω ή να σηκώνεται το βλέφαρο με το δάχτυλο
• σχόλια από τους γύρω ότι δείχνετε κουρασμένοι, ενώ δεν είστε

Πότε η πτώση του βλεφάρου είναι επείγουσα;

Η αργή, προοδευτική πτώση σε βάθος ετών είναι σχεδόν πάντα καλοήθης. Αντίθετα, χρειάζεται εξέταση την ίδια ημέρα, και συχνά νευρολογική εκτίμηση και απεικόνιση, όταν το βλέφαρο έπεσε:

• ξαφνικά, μέσα σε ώρες ή λίγες ημέρες
• μαζί με διπλή όραση
• μαζί με κόρες άνισου μεγέθους
• μαζί με έντονο πονοκέφαλο ή πόνο στον αυχένα, στο πρόσωπο ή πίσω από το μάτι
• μαζί με δυσκολία στην κατάποση, στην ομιλία ή στην αναπνοή, ή αδυναμία στα άκρα
• μετά από τραυματισμό

Το ίδιο ισχύει για τα βρέφη στα οποία το βλέφαρο καλύπτει την κόρη: εκεί το επείγον δεν είναι νευρολογικό αλλά αφορά την ανάπτυξη της όρασης.

Διάγνωση

Η εξέταση είναι κλινική και βασίζεται σε λίγες απλές αλλά ακριβείς μετρήσεις, που καθορίζουν και το είδος της επέμβασης:

• Θέση του βλεφάρου: μετράμε σε χιλιοστά την απόσταση από το χείλος του άνω βλεφάρου έως το κέντρο της κόρης. Φυσιολογικά είναι 4 με 5 χιλιοστά. Κάτω από 2 η πτώση θεωρείται σημαντική
• Λειτουργία του ανελκτήρα: πόσο διανύει το βλέφαρο από το βλέμμα κάτω έως το βλέμμα πάνω, με το φρύδι ακινητοποιημένο. Πάνω από 12 χιλιοστά είναι φυσιολογική, κάτω από 4 φτωχή. Είναι η σημαντικότερη μέτρηση για την επιλογή τεχνικής
• Ύψος της πτυχής και θέση του φρυδιού
• Κόρες και κινητικότητα των ματιών, για να αποκλειστεί νευρολογική αιτία
• Έλεγχος κόπωσης: παρατεταμένο βλέμμα προς τα πάνω για ένα λεπτό, ή εφαρμογή πάγου στο βλέφαρο για δύο λεπτά. Αν η πτώση χειροτερεύει με την κόπωση ή βελτιώνεται με το κρύο, εγείρεται υποψία μυασθένειας
• Δοκιμασία με σταγόνα φαινυλεφρίνης: αν το βλέφαρο ανέβει μέσα σε λίγα λεπτά, ο ασθενής είναι υποψήφιος για την επέμβαση από την εσωτερική πλευρά
• Επιφάνεια του ματιού: ελέγχουμε τα δάκρυα και το πόσο καλά κλείνει το μάτι, γιατί η υποκείμενη ξηροφθαλμία επηρεάζει το πόσο θα ανυψωθεί το βλέφαρο με ασφάλεια

Τα οπτικά πεδία, με το βλέφαρο στη θέση του και μετά ανασηκωμένο με ταινία, τεκμηριώνουν αντικειμενικά πόσο πεδίο κερδίζεται. Όταν υπάρχει υποψία μυασθένειας ζητούνται εξετάσεις αίματος για ειδικά αντισώματα και νευρολογική εκτίμηση, ενώ σε νευρογενή πτώση χρειάζεται μαγνητική ή αξονική αγγειογραφία. Χρήσιμο είναι να φέρετε παλιές φωτογραφίες: δείχνουν πότε ξεκίνησε η πτώση και πόσο γρήγορα προχωρά.

Θεραπεία

Όταν η πτώση είναι μικρή και δεν ενοχλεί, δεν χρειάζεται να γίνει τίποτα. Όταν οφείλεται σε άλλη νόσο, όπως η μυασθένεια ή η πάρεση νεύρου, προηγείται η θεραπεία της αιτίας και συχνά το βλέφαρο επανέρχεται. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις η διόρθωση είναι χειρουργική. Υπάρχουν τρεις βασικές τεχνικές και η επιλογή εξαρτάται κυρίως από τη δύναμη του ανελκτήρα.

Προώθηση της απονεύρωσης του ανελκτήρα

Είναι η πιο συνηθισμένη επέμβαση στους ενήλικες. Μέσα από μια τομή κρυμμένη στη φυσική πτυχή του βλεφάρου, ο χειρουργός βρίσκει τον χαλαρωμένο τένοντα, τον κονταίνει και τον στερεώνει ξανά στον χόνδρο. Γίνεται με τοπική αναισθησία και ο ασθενής είναι ξύπνιος, κάτι που αποτελεί πλεονέκτημα: του ζητείται να ανοίξει τα μάτια και να καθίσει, ώστε το ύψος και η καμπύλη του βλεφάρου να ρυθμιστούν επιτόπου. Αν υπάρχει και περίσσεια δέρματος, αφαιρείται από την ίδια τομή, δηλαδή η διόρθωση της πτώσης συνδυάζεται με βλεφαροπλαστική.

Προσπέλαση από την εσωτερική πλευρά

Σε μικρές πτώσεις με καλή ανταπόκριση στη σταγόνα φαινυλεφρίνης, μπορεί να κοντύνει ο μυς του Müller μαζί με τον επιπεφυκότα από την εσωτερική επιφάνεια του βλεφάρου. Δεν γίνεται τομή στο δέρμα, η επέμβαση είναι σύντομη και το αποτέλεσμα προβλέψιμο.

Ανάρτηση από τον μετωπιαίο μυ

Όταν ο ανελκτήρας είναι πολύ αδύναμος, όπως στις περισσότερες σοβαρές συγγενείς πτώσεις, δεν έχει νόημα να κοντύνει. Το βλέφαρο συνδέεται τότε με τον μυ του μετώπου, με μια λεπτή ταινία από σιλικόνη ή από περιτονία του ίδιου του ασθενούς, ώστε να ανεβαίνει όταν σηκώνεται το φρύδι. Στα παιδιά γίνεται με γενική αναισθησία.

Υπάρχει λύση χωρίς χειρουργείο;

Για όσους δεν μπορούν ή δεν θέλουν να χειρουργηθούν, υπάρχουν ειδικοί σκελετοί γυαλιών με ένα λεπτό στήριγμα που κρατά το βλέφαρο ψηλά. Είναι χρήσιμοι κυρίως σε νευρογενείς ή μυογενείς πτώσεις. Σε ορισμένες χώρες κυκλοφορούν επίσης σταγόνες που διεγείρουν τον μυ του Müller και ανεβάζουν το βλέφαρο περίπου ένα χιλιοστό για λίγες ώρες. Πρόκειται για προσωρινή βοήθεια σε ήπιες περιπτώσεις και όχι για θεραπεία. Οι ασκήσεις, τα μασάζ και οι κρέμες δεν διορθώνουν την αληθινή βλεφαρόπτωση.

Βλεφαρόπτωση στα παιδιά: πότε χειρουργείται;

Αν το βλέφαρο καλύπτει την κόρη ή έχει ήδη προκαλέσει αμβλυωπία, η επέμβαση γίνεται νωρίς, ακόμη και στη βρεφική ηλικία. Αν η κόρη είναι ελεύθερη και η όραση αναπτύσσεται φυσιολογικά, προτιμάται η αναμονή μέχρι τα 3 με 5 χρόνια, λίγο πριν από το σχολείο, όταν οι μετρήσεις είναι πιο αξιόπιστες και οι ιστοί πιο ώριμοι. Στο μεταξύ το παιδί παρακολουθείται με μέτρηση όρασης και διάθλαση κάθε λίγους μήνες, και αν χρειαστεί δίνονται γυαλιά ή κάλυψη. Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι μετά την επέμβαση το μάτι μπορεί να μένει ελαφρώς ανοιχτό στον ύπνο και ότι, καθώς το παιδί μεγαλώνει, ίσως χρειαστεί δεύτερη διόρθωση.

Ανάρρωση

Μετά την επέμβαση εφαρμόζονται κρύα επιθέματα τις πρώτες 48 ώρες και συνιστάται ύπνος με ανασηκωμένο κεφάλι. Το πρήξιμο και οι μελανιές κορυφώνονται τη δεύτερη με τρίτη ημέρα και υποχωρούν σε 1 με 2 εβδομάδες. Τα ράμματα αφαιρούνται σε 5 έως 7 ημέρες, αν δεν είναι απορροφήσιμα. Οι περισσότεροι επιστρέφουν σε εργασία γραφείου μέσα σε μία εβδομάδα, ενώ η έντονη άσκηση και το κολύμπι αποφεύγονται για 2 με 3 εβδομάδες.

Τις πρώτες εβδομάδες το μάτι μπορεί να μην κλείνει τελείως και να στεγνώνει, γι’ αυτό δίνονται τεχνητά δάκρυα την ημέρα και λιπαντική αλοιφή το βράδυ. Το τελικό ύψος και το σχήμα του βλεφάρου κρίνονται μετά από περίπου 2 με 3 μήνες, όταν έχει υποχωρήσει όλο το οίδημα.

Κίνδυνοι και ρεαλιστικές προσδοκίες

Στόχος είναι να ελευθερωθεί η κόρη, να ανοίξει το οπτικό πεδίο και τα δύο μάτια να δείχνουν όσο γίνεται πιο συμμετρικά. Η τέλεια συμμετρία, στο μισό χιλιοστό, δεν είναι πάντα εφικτή, και αυτό είναι καλό να ειπωθεί από την αρχή.

• Υποδιόρθωση ή υπερδιόρθωση: το βλέφαρο μένει λίγο χαμηλότερα ή ανεβαίνει λίγο περισσότερο από το επιθυμητό. Σε ένα μικρό ποσοστό, περίπου 5 με 10%, χρειάζεται συμπληρωματική διόρθωση
• Ασυμμετρία στο ύψος, στην πτυχή ή στην καμπύλη
• Ατελής σύγκλειση και ξηρότητα, συνήθως παροδική
• Πτώση του άλλου βλεφάρου: όταν διορθώνεται η μία πλευρά, ο εγκέφαλος μειώνει την προσπάθεια και αποκαλύπτεται μια ήπια πτώση στην άλλη, που υπήρχε αλλά δεν φαινόταν
• Αιμάτωμα ή λοίμωξη: σπάνια
• Υποτροπή σε βάθος ετών, καθώς οι ιστοί συνεχίζουν να χαλαρώνουν

Τι μπορείτε να κάνετε για να την προλάβετε

Η ηλικιακή χαλάρωση δεν προλαμβάνεται πλήρως, όμως ορισμένες συνήθειες προστατεύουν τον τένοντα: αποφύγετε το δυνατό τρίψιμο των ματιών, αντιμετωπίστε τις αλλεργίες που το προκαλούν, αφαιρείτε τους φακούς επαφής χωρίς να τραβάτε το πάνω βλέφαρο και περιορίστε τις ώρες χρήσης τους όταν είναι εφικτό. Αν παρατηρήσετε ότι το ένα βλέφαρο χαμηλώνει σε σχέση με παλιότερες φωτογραφίες, μια εξέταση θα δείξει αν πρόκειται για απλή χαλάρωση ή για κάτι που θέλει διερεύνηση.

Πότε να κλείσετε ραντεβού

Αν το βλέφαρό σας βαραίνει, περιορίζει το πεδίο σας ή έχει αλλάξει τους τελευταίους μήνες, μια εξέταση με ακριβείς μετρήσεις θα ξεκαθαρίσει αν πρόκειται για πτώση, για περίσσεια δέρματος ή για συνδυασμό, και ποια διόρθωση ταιριάζει. Αν η πτώση εμφανίστηκε απότομα ή συνοδεύεται από διπλωπία, πονοκέφαλο ή άνισες κόρες, ζητήστε να εξεταστείτε την ίδια ημέρα. Τηλέφωνο ιατρείου 210 677 0007 ή φόρμα επικοινωνίας.

Συχνές Ερωτήσεις

Ιατρικός έλεγχος: Δρ. Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO