Αποκόλληση Υαλοειδούς: Συμπτώματα, Κίνδυνοι & Αντιμετώπιση

Γράφει ο Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO, Χειρουργός Οφθαλμίατρος

Περιεχόμενα σελίδας

1. Τι είναι το υαλοειδές σώμα;
2. Πώς και γιατί αποκολλάται;
3. Αποκόλληση υαλοειδούς και αποκόλληση αμφιβληστροειδούς: δεν είναι το ίδιο
4. Πόσο συχνή είναι και ποιοι την παθαίνουν νωρίτερα;
5. Συμπτώματα
6. Πότε είναι επείγον;
7. Διάγνωση
8. Πιθανές επιπλοκές
9. Θεραπεία
10. Τι να κάνετε και τι να αποφύγετε τις πρώτες εβδομάδες
11. Αποκόλληση υαλοειδούς μετά από επέμβαση καταρράκτη ή διαθλαστική επέμβαση
12. Τι να πείτε όταν καλέσετε για ραντεβού
13. Η ψυχολογική πλευρά: όταν τα μυγάκια αγχώνουν
14. Λάμψεις από το μάτι ή από ημικρανία;
15. Θα συμβεί και στο άλλο μάτι;
16. Πότε να κλείσετε ραντεβού
17. Συχνές Ερωτήσεις

Η αποκόλληση υαλοειδούς είναι ο αποχωρισμός του ζελέ που γεμίζει το μάτι από τον αμφιβληστροειδή. Είναι φυσιολογική εξέλιξη της ηλικίας, συμβαίνει στους περισσότερους ανθρώπους μετά τα 60 και εκδηλώνεται με ξαφνικά μυγάκια και λάμψεις. Η ίδια είναι αθώα, όμως σε περίπου 1 στους 10 ασθενείς με οξέα συμπτώματα το υαλοειδές σκίζει τον αμφιβληστροειδή καθώς ξεκολλά. Γι’ αυτό κάθε πρόσφατη εμφάνιση μυγακιών ή λάμψεων χρειάζεται εξέταση βυθού μέσα σε 24 με 48 ώρες.

Τι είναι το υαλοειδές σώμα;

Το υαλοειδές είναι ένα διαφανές πήκτωμα που καταλαμβάνει τα τέσσερα πέμπτα του όγκου του ματιού, τον χώρο ανάμεσα στον φακό και τον αμφιβληστροειδή. Αποτελείται κατά 99% από νερό, και το υπόλοιπο είναι ένα λεπτό δίκτυο ινών κολλαγόνου και μορίων υαλουρονικού οξέος που του δίνουν τη σύσταση ζελέ. Στη νεαρή ηλικία είναι ομοιογενές και προσκολλημένο σε όλη την επιφάνεια του αμφιβληστροειδούς. Η πρόσφυση είναι ισχυρότερη σε ορισμένα σημεία: στην περιφέρεια, γύρω από το οπτικό νεύρο, στην ωχρά κηλίδα και κατά μήκος των μεγάλων αγγείων.

Πώς και γιατί αποκολλάται;

Από την τέταρτη δεκαετία της ζωής το ζελέ αρχίζει να αλλάζει. Το υαλουρονικό οξύ χάνει την ικανότητά του να συγκρατεί νερό, οι ίνες κολλαγόνου συσσωματώνονται και μέσα στο υαλοειδές σχηματίζονται θύλακες υγρού. Το ζελέ με άλλα λόγια ρευστοποιείται στο κέντρο και συρρικνώνεται. Παράλληλα εξασθενεί η «κόλλα» που το κρατά πάνω στον αμφιβληστροειδή.

Κάποια στιγμή το υγρό βρίσκει δίοδο και περνά πίσω από το ζελέ. Το υαλοειδές καταρρέει προς τα εμπρός και αποχωρίζεται από τον αμφιβληστροειδή, πρώτα γύρω από την ωχρά και τελευταία από το οπτικό νεύρο. Η διαδικασία μπορεί να εξελίσσεται αθόρυβα επί μήνες ή χρόνια στα αρχικά της στάδια, όμως το τελικό βήμα γίνεται συνήθως απότομα, μέσα σε ώρες ή ημέρες, και τότε ο ασθενής αντιλαμβάνεται τα συμπτώματα.

Ο όρος «οπίσθια αποκόλληση υαλοειδούς» που θα δείτε στο πόρισμα σημαίνει ακριβώς αυτό: το πίσω μέρος του υαλοειδούς έχει ξεκολλήσει. Το πρόσθιο τμήμα του παραμένει πάντα προσκολλημένο στην περιφέρεια του αμφιβληστροειδούς.

Αποκόλληση υαλοειδούς και αποκόλληση αμφιβληστροειδούς: δεν είναι το ίδιο

Τα δύο ονόματα μοιάζουν και αυτό προκαλεί μεγάλη ανησυχία. Πρόκειται όμως για εντελώς διαφορετικές καταστάσεις.

Η σχέση τους είναι ότι η πρώτη μπορεί, σε μικρό ποσοστό, να προκαλέσει ρωγμή, και η ρωγμή που δεν αντιμετωπίζεται μπορεί να οδηγήσει στη δεύτερη. Περισσότερα για τη σοβαρή αυτή επιπλοκή θα βρείτε στη σελίδα για την αποκόλληση αμφιβληστροειδούς.

Πόσο συχνή είναι και ποιοι την παθαίνουν νωρίτερα;

Η αποκόλληση υαλοειδούς είναι σπάνια πριν από τα 45. Στη δεκαετία των 60 την έχει περίπου 1 στους 4 ανθρώπους και μετά τα 70 περίπου 2 στους 3. Δεν είναι λοιπόν ασθένεια αλλά σταθμός στη φυσιολογική ωρίμανση του ματιού, όπως η πρεσβυωπία ή τα άσπρα μαλλιά. Εμφανίζεται νωρίτερα όταν υπάρχει:

• Μυωπία: στα μυωπικά μάτια το υαλοειδές ρευστοποιείται νωρίτερα, κατά μέσο όρο μία δεκαετία πριν, και όσο υψηλότερη η μυωπία τόσο νωρίτερα
• Επέμβαση καταρράκτη: η αφαίρεση του φυσικού φακού αλλάζει τον χώρο και τη σύσταση του υαλοειδούς, και πολλοί εμφανίζουν αποκόλληση μέσα στα πρώτα 1 με 2 χρόνια
• Τραυματισμός του ματιού ή του κεφαλιού
• Ενδοφθάλμια φλεγμονή ή αιμορραγία
• Σακχαρώδης διαβήτης
• Εμμηνόπαυση: οι γυναίκες την εμφανίζουν λίγο νωρίτερα, πιθανόν λόγω της μείωσης των οιστρογόνων που επηρεάζει το υαλουρονικό οξύ

Συμπτώματα

Μυγάκια

Τα μυγάκια, ή μυοψίες, είναι σκιές που ρίχνουν πάνω στον αμφιβληστροειδή οι συμπυκνώσεις του υαλοειδούς. Περιγράφονται ως κουκκίδες, κλωστές, ιστός αράχνης ή έντομο που πετά μπροστά στο μάτι. Κινούνται με καθυστέρηση όταν κουνάτε το βλέμμα και φαίνονται περισσότερο σε φωτεινό ομοιόμορφο φόντο, όπως ο ουρανός, ένας λευκός τοίχος ή η οθόνη του υπολογιστή. Στην οξεία αποκόλληση χαρακτηριστικό είναι ένα μεγάλο μυγάκι σε σχήμα δαχτυλιδιού ή μισοφέγγαρου: είναι το σημείο όπου το υαλοειδές ήταν κολλημένο γύρω από το οπτικό νεύρο και τώρα αιωρείται ελεύθερο.

Λάμψεις

Οι λάμψεις, ή φωταψίες, μοιάζουν με αστραπή ή φλας φωτογραφικής μηχανής στην άκρη του οπτικού πεδίου, συνήθως προς την πλευρά του κροτάφου. Φαίνονται καλύτερα στο σκοτάδι και με τις κινήσεις των ματιών. Προκαλούνται επειδή το υαλοειδές τραβά τον αμφιβληστροειδή στα σημεία όπου είναι ακόμη κολλημένο, και ο αμφιβληστροειδής «μεταφράζει» κάθε μηχανικό ερέθισμα σε φως. Όσο διαρκούν οι λάμψεις, σημαίνει ότι υπάρχει ακόμη έλξη. Όταν το υαλοειδές ελευθερωθεί πλήρως, σταματούν.

Θόλωση

Μερικοί ασθενείς περιγράφουν ένα πέπλο ή ομίχλη που έρχεται και φεύγει. Οφείλεται στην οπίσθια επιφάνεια του υαλοειδούς που περνά μπροστά από την ωχρά. Αν η θόλωση είναι έντονη και συνοδεύεται από πολλά μικρά σκούρα στίγματα, μπορεί να υπάρχει μικρή αιμορραγία μέσα στο υαλοειδές, κάτι που αυξάνει πολύ την πιθανότητα ρωγμής.

Η αποκόλληση υαλοειδούς δεν προκαλεί πόνο, κοκκίνισμα ή δακρύρροια. Πολλοί άνθρωποι μάλιστα την περνούν χωρίς να καταλάβουν τίποτα.

Πότε είναι επείγον;

Από μόνα τους τα συμπτώματα δεν ξεχωρίζουν την αθώα αποκόλληση από εκείνη που έσκισε τον αμφιβληστροειδή. Αυτό το δείχνει μόνο η εξέταση. Υπάρχουν όμως σημάδια που κάνουν την επίσκεψη ζήτημα ωρών και όχι ημερών:

• ξαφνική «βροχή» από πολλά μικρά μαύρα στίγματα, σαν καπνιά ή σαν σμήνος κουνουπιών
• λάμψεις που πυκνώνουν αντί να αραιώνουν
• σκιά, κουρτίνα ή σκούρο μισοφέγγαρο που ξεκινά από την περιφέρεια και προχωρά
• απότομη πτώση της όρασης
• συμπτώματα σε μάτι με υψηλή μυωπία, προηγούμενη ρωγμή, πρόσφατο χειρουργείο ή τραύμα
• ιστορικό αποκόλλησης αμφιβληστροειδούς στο άλλο μάτι ή στην οικογένεια

Η ρωγμή που εντοπίζεται εγκαίρως αντιμετωπίζεται με laser στο ιατρείο, σε λίγα λεπτά. Η ρωγμή που διαφεύγει μπορεί να εξελιχθεί σε αποκόλληση αμφιβληστροειδούς και να χρειαστεί χειρουργείο. Αυτή η διαφορά είναι ο λόγος που δεν συνιστούμε ποτέ «να δούμε πώς θα πάει».

Διάγνωση

Η εξέταση ξεκινά με το ιστορικό: πότε άρχισαν τα συμπτώματα, αν υπάρχουν λάμψεις, αν υπάρχει μυωπία ή προηγούμενη επέμβαση. Ακολουθούν η μέτρηση της όρασης και της πίεσης και η εξέταση στη σχισμοειδή λυχνία. Εκεί αναζητούμε μεταξύ άλλων κόκκους χρωστικής που αιωρούνται στο πρόσθιο υαλοειδές, ένα εύρημα που δείχνει με μεγάλη πιθανότητα ότι υπάρχει ρωγμή.

Το βασικό βήμα είναι η βυθοσκόπηση με διεσταλμένες κόρες. Οι σταγόνες χρειάζονται 20 με 30 λεπτά για να δράσουν και μετά εξετάζεται ολόκληρος ο αμφιβληστροειδής, μέχρι την ακραία περιφέρεια, όπου εμφανίζονται οι περισσότερες ρωγμές. Συχνά χρησιμοποιείται ειδικός φακός επαφής ή ελαφρά πίεση στο βλέφαρο για να φανούν οι πιο απομακρυσμένες περιοχές. Η όραση μένει θολή για 3 με 4 ώρες μετά τις σταγόνες, οπότε καλό είναι να μην οδηγήσετε και να έχετε μαζί σας γυαλιά ηλίου.

Η οπτική τομογραφία (OCT) δείχνει τη σχέση του υαλοειδούς με την ωχρά και αποκαλύπτει αν έχει μείνει έλξη στο κέντρο. Αν μια αιμορραγία δεν αφήνει να φανεί ο βυθός, γίνεται υπερηχογράφημα του ματιού, που δείχνει αν ο αμφιβληστροειδής βρίσκεται στη θέση του.

Γιατί χρειάζεται δεύτερη εξέταση;

Μια φυσιολογική πρώτη εξέταση είναι πολύ καθησυχαστική αλλά όχι οριστική. Η αποκόλληση του υαλοειδούς μπορεί να μην έχει ολοκληρωθεί, και σε ένα μικρό ποσοστό, της τάξης του 2 με 5%, εμφανίζεται ρωγμή τις επόμενες εβδομάδες. Γι’ αυτό προγραμματίζεται επανέλεγχος σε 4 έως 6 εβδομάδες, και νωρίτερα αν τα συμπτώματα αλλάξουν. Μετά από αυτό το διάστημα ο κίνδυνος πέφτει πολύ.

Πιθανές επιπλοκές

• Ρωγμή αμφιβληστροειδούς: σε περίπου 10 με 15% των οξέων συμπτωματικών αποκολλήσεων. Αντιμετωπίζεται με laser γύρω από τη ρωγμή, που τη «συγκολλά» ώστε να μην περάσει υγρό από κάτω
• Αιμορραγία υαλοειδούς: όταν σκιστεί ένα μικρό αγγείο. Συνήθως απορροφάται, αλλά απαιτεί στενή παρακολούθηση
• Αποκόλληση αμφιβληστροειδούς: όταν μια ρωγμή μείνει χωρίς θεραπεία
• Επιαμφιβληστροειδική μεμβράνη: μήνες ή χρόνια αργότερα, από κύτταρα που στρώνονται πάνω στην ωχρά
• Υαλοειδοωχρική έλξη και οπή ωχράς: όταν το υαλοειδές μείνει κολλημένο στο κέντρο και το τραβά

Στη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων δεν συμβαίνει τίποτα από αυτά και η αποκόλληση ολοκληρώνεται χωρίς συνέπειες.

Θεραπεία

Η ίδια η αποκόλληση του υαλοειδούς δεν θεραπεύεται και δεν χρειάζεται θεραπεία. Το ζελέ δεν ξανακολλά, ούτε υπάρχει λόγος να ξανακολλήσει. Δεν υπάρχουν σταγόνες, χάπια, βιταμίνες ή ασκήσεις που να επηρεάζουν την πορεία της. Αυτό που κάνουμε είναι να βεβαιωθούμε ότι ο αμφιβληστροειδής είναι ακέραιος και να αντιμετωπίσουμε αμέσως ό,τι βρεθεί.

Τι γίνεται με τα μυγάκια;

Στους περισσότερους τα μυγάκια γίνονται πολύ λιγότερο ενοχλητικά μέσα σε 3 έως 6 μήνες. Αυτό συμβαίνει για δύο λόγους. Οι συμπυκνώσεις απομακρύνονται από τον αμφιβληστροειδή και κατακάθονται προς τα κάτω, έξω από τον οπτικό άξονα, άρα η σκιά τους γίνεται πιο αχνή. Και ο εγκέφαλος μαθαίνει σταδιακά να τις αγνοεί, όπως αγνοεί τον σκελετό των γυαλιών ή τη μύτη που βρίσκεται μόνιμα στο οπτικό μας πεδίο.

Μερικά πρακτικά κόλπα βοηθούν στο διάστημα αυτό: γυαλιά ηλίου έξω, χαμηλότερη φωτεινότητα ή σκούρο θέμα στις οθόνες, και μια γρήγορη κίνηση των ματιών πάνω κάτω όταν ένα μυγάκι σταθεί ακριβώς στο κέντρο, ώστε να μετακινηθεί.

Όταν τα μυγάκια επιμένουν

Σε ένα μικρό ποσοστό ασθενών τα μυγάκια παραμένουν πυκνά και δυσκολεύουν πραγματικά το διάβασμα ή την οδήγηση, ακόμη και μετά από έναν χρόνο. Υπάρχουν δύο επεμβατικές επιλογές, και οι δύο με πλεονεκτήματα και περιορισμούς. Το YAG laser επιχειρεί να θρυμματίσει τις μεγάλες συμπυκνώσεις. Είναι σχετικά απλό, όμως τα αποτελέσματα είναι μεταβλητά και ταιριάζει μόνο σε επιλεγμένες περιπτώσεις με ένα καλά οριοθετημένο μυγάκι μακριά από τον φακό και τον αμφιβληστροειδή. Η υαλοειδεκτομή αφαιρεί το υαλοειδές μαζί με τα μυγάκια και είναι πολύ αποτελεσματική, αλλά πρόκειται για ενδοφθάλμιο χειρουργείο με κινδύνους, όπως ο καταρράκτης και η αποκόλληση αμφιβληστροειδούς. Γι’ αυτό επιφυλάσσεται για λίγους ασθενείς με σοβαρή και επίμονη ενόχληση, μετά από προσεκτική συζήτηση.

Τι να κάνετε και τι να αποφύγετε τις πρώτες εβδομάδες

Δεν έχει αποδειχθεί ότι κάποια δραστηριότητα προκαλεί ρωγμή σε μάτι με αποκόλληση υαλοειδούς, και η κατάκλιση δεν χρειάζεται. Με βάση την κοινή λογική, όσο υπάρχουν ακόμη λάμψεις συνιστούμε:

• να συνεχίσετε κανονικά την εργασία, το περπάτημα, το διάβασμα και τη χρήση οθονών
• να αποφύγετε για λίγες εβδομάδες δραστηριότητες με έντονους κραδασμούς ή απότομα τινάγματα του κεφαλιού, όπως πολεμικές τέχνες, καταδύσεις από ύψος ή έντονη άρση βαρών
• να μην τρίβετε δυνατά τα μάτια
• να ελέγχετε μία φορά την ημέρα κάθε μάτι χωριστά, κλείνοντας το άλλο, για να δείτε αν εμφανίστηκε σκιά στην περιφέρεια
• να έρθετε αμέσως αν αλλάξει κάτι, χωρίς να περιμένετε το προγραμματισμένο ραντεβού

Το ταξίδι με αεροπλάνο επιτρέπεται. Η απαγόρευση αφορά μόνο όσους έχουν αέριο στο μάτι μετά από χειρουργείο.

Αποκόλληση υαλοειδούς μετά από επέμβαση καταρράκτη ή διαθλαστική επέμβαση

Όσοι έχουν χειρουργηθεί για καταρράκτη ρωτούν συχνά αν τα μυγάκια που εμφανίστηκαν μήνες αργότερα σημαίνουν ότι κάτι πήγε στραβά. Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι. Ο τεχνητός ενδοφακός είναι πολύ λεπτότερος από τον φυσικό φακό, οπότε το υαλοειδές αποκτά περισσότερο χώρο, μετακινείται προς τα εμπρός και αποκολλάται νωρίτερα απ’ ό,τι θα συνέβαινε διαφορετικά. Επιπλέον, μετά την αφαίρεση του θολού φακού ο ασθενής βλέπει πιο καθαρά και αντιλαμβάνεται μυγάκια που υπήρχαν ήδη. Η εξέταση βυθού παραμένει απαραίτητη, γιατί ο κίνδυνος αποκόλλησης αμφιβληστροειδούς είναι ελαφρώς αυξημένος τα πρώτα χρόνια μετά την επέμβαση, ιδίως σε μυωπικά μάτια και σε νεότερους ασθενείς.

Οι επεμβάσεις με laser για τη μυωπία δεν αφαιρούν τον κίνδυνο που συνοδεύει το μυωπικό μάτι. Το laser αλλάζει το σχήμα του κερατοειδούς, όχι το μήκος του ματιού ούτε την κατάσταση του υαλοειδούς και του αμφιβληστροειδούς. Όποιος είχε μυωπία πριν από την επέμβαση χρειάζεται την ίδια εγρήγορση για μυγάκια και λάμψεις σε όλη του τη ζωή.

Τι να πείτε όταν καλέσετε για ραντεβού

Για να εκτιμηθεί σωστά πόσο σύντομα πρέπει να εξεταστείτε, βοηθά να αναφέρετε από το τηλέφωνο:

• πότε ακριβώς ξεκίνησαν τα συμπτώματα και σε ποιο μάτι
• αν βλέπετε λίγα μεγάλα μυγάκια ή πολλά μικρά στίγματα
• αν υπάρχουν λάμψεις και αν πυκνώνουν
• αν υπάρχει σκιά ή σημείο όπου δεν βλέπετε
• αν έχετε μυωπία, πρόσφατη επέμβαση ή χτύπημα στο μάτι
• αν εσείς ή κάποιος στην οικογένεια είχατε αποκόλληση αμφιβληστροειδούς

Στο ραντεβού ελάτε με συνοδό ή με ταξί, επειδή οι σταγόνες διαστολής θολώνουν την όραση για μερικές ώρες, και υπολογίστε ότι η επίσκεψη θα διαρκέσει περίπου μία ώρα.

Η ψυχολογική πλευρά: όταν τα μυγάκια αγχώνουν

Δεν είναι λίγοι οι άνθρωποι που, αφού μάθουν ότι ο βυθός τους είναι καθαρός, συνεχίζουν να ενοχλούνται έντονα από τα μυγάκια και να τα παρακολουθούν όλη την ημέρα. Η συνεχής αναζήτησή τους τα κάνει πιο εμφανή, γιατί η προσοχή λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός. Βοηθά να γνωρίζετε ότι η ενόχληση αυτή είναι πραγματική και συχνή, ότι δεν προμηνύει βλάβη και ότι στη μεγάλη πλειονότητα υποχωρεί με τον χρόνο χωρίς καμία παρέμβαση. Αν μετά από μήνες εξακολουθεί να επηρεάζει τη δουλειά ή τη διάθεσή σας, συζητήστε το ανοιχτά στο επόμενο ραντεβού.

Λάμψεις από το μάτι ή από ημικρανία;

Δεν είναι κάθε λάμψη αποκόλληση υαλοειδούς. Η οπτική αύρα της ημικρανίας δίνει ένα πολύ διαφορετικό φαινόμενο: μια τρεμάμενη ζιγκ ζαγκ γραμμή ή ένα λαμπερό τόξο που μεγαλώνει σιγά σιγά μέσα σε 15 με 30 λεπτά, φαίνεται και με τα δύο μάτια, ακόμη και κλειστά, και μετά εξαφανίζεται πλήρως, με ή χωρίς πονοκέφαλο. Οι λάμψεις του υαλοειδούς αντίθετα διαρκούν κλάσματα του δευτερολέπτου, εμφανίζονται στο ένα μάτι, στην ίδια περίπου θέση, και επαναλαμβάνονται για ημέρες. Αν δεν είστε βέβαιοι, η εξέταση βυθού λύνει την απορία.

Θα συμβεί και στο άλλο μάτι;

Κατά πάσα πιθανότητα ναι. Επειδή τα δύο μάτια έχουν την ίδια ηλικία και την ίδια σύσταση, το δεύτερο ακολουθεί συνήθως μέσα σε 1 με 3 χρόνια. Αν στο πρώτο μάτι υπήρξε ρωγμή, η πιθανότητα να συμβεί το ίδιο και στο δεύτερο είναι αυξημένη, οπότε η επαγρύπνηση για τα συμπτώματα και η άμεση εξέταση έχουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Τα καλά νέα είναι ότι τη δεύτερη φορά ξέρετε ήδη τι σημαίνουν τα συμπτώματα και πόσο γρήγορα πρέπει να κινηθείτε.

Πότε να κλείσετε ραντεβού

Αν είδατε για πρώτη φορά μυγάκια ή λάμψεις, ή αν τα παλιά σας μυγάκια ξαφνικά πλήθυναν, χρειάζεστε βυθοσκόπηση μέσα σε 1 με 2 ημέρες. Αν υπάρχει σκιά ή πτώση της όρασης, την ίδια ημέρα. Στο ιατρείο στο Νέο Ψυχικό εξετάζουμε τα περιστατικά αυτά κατά προτεραιότητα. Καλέστε στο 210 677 0007 και αναφέρετε τα συμπτώματά σας, ώστε να σας δούμε άμεσα. Διαβάστε επίσης το άρθρο για τα μυγάκια και τη ρωγμή του αμφιβληστροειδούς.

Συχνές Ερωτήσεις

Ιατρικός έλεγχος: Δρ. Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO