Στεάτιο στο Μάτι: Τι Είναι, Αίτια, Συμπτώματα & Θεραπεία

Γράφει ο Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO, Χειρουργός Οφθαλμίατρος

Περιεχόμενα σελίδας

1. Τι είναι το στεάτιο;
2. Πόσο συχνό είναι;
3. Αίτια και παράγοντες κινδύνου
4. Συμπτώματα
5. Στεάτιο ή πτερύγιο; Οι διαφορές
6. Με τι άλλο μπορεί να μοιάζει;
7. Διάγνωση
8. Θεραπεία
9. Πρόληψη: πώς το εμποδίζετε να μεγαλώσει
10. Στεάτιο σε νέους ανθρώπους
11. Τι βοηθά στο σπίτι και τι όχι
12. Παρακολούθηση: κάθε πότε χρειάζεται έλεγχος;
13. Στεάτιο και φακοί επαφής
14. Στεάτιο και επεμβάσεις στο μάτι
15. Πότε να εξεταστείτε
16. Συχνές Ερωτήσεις

Το στεάτιο είναι ένα μικρό, κιτρινωπό εξόγκωμα πάνω στο λευκό του ματιού, συνήθως στην πλευρά προς τη μύτη, δίπλα στο χρωματιστό. Είναι καλοήθης αλλοίωση του επιπεφυκότα από τη μακροχρόνια έκθεση στον ήλιο, τον αέρα και τη σκόνη, δεν είναι όγκος, δεν απειλεί την όραση και στους περισσότερους δεν χρειάζεται καμία θεραπεία. Ενοχλεί όταν φλεγμαίνει, οπότε το μάτι κοκκινίζει και τσούζει, και τότε αντιμετωπίζεται με λιπαντικές και, για λίγες ημέρες, αντιφλεγμονώδεις σταγόνες.

Τι είναι το στεάτιο;

Ο επιπεφυκότας είναι η λεπτή, διαφανής μεμβράνη που σκεπάζει το λευκό τοίχωμα του ματιού. Κάτω από την επιφάνειά του υπάρχει ένα στρώμα συνδετικού ιστού με ίνες κολλαγόνου και ελαστίνης. Στο στεάτιο, οι ίνες αυτές έχουν εκφυλιστεί σε μια μικρή περιοχή: έχουν παχύνει, έχουν χάσει τη διάταξή τους και έχουν αντικατασταθεί από άμορφο υλικό, στο οποίο μερικές φορές εναποτίθεται ασβέστιο. Το αποτέλεσμα είναι μια ελαφρά υπερυψωμένη πλάκα με κιτρινωπό ή υπόλευκο χρώμα.

Παρά το όνομά του, το στεάτιο δεν είναι λίπος. Ο διεθνής όρος, pinguecula, προέρχεται κι αυτός από τη λατινική λέξη για το λίπος, επειδή έτσι μοιάζει με γυμνό μάτι. Στην πραγματικότητα είναι η ίδια αλλοίωση που προκαλεί ο ήλιος στο δέρμα όσων δουλεύουν χρόνια στο ύπαιθρο, μόνο που εδώ συμβαίνει στον επιπεφυκότα. Θα μπορούσε κανείς να το περιγράψει ως «κάλο» του ματιού από τον ήλιο.

Τα χαρακτηριστικά του είναι σταθερά και το κάνουν εύκολα αναγνωρίσιμο:

• βρίσκεται πάνω στο λευκό του ματιού, σε επαφή ή πολύ κοντά στο όριο με τον κερατοειδή, χωρίς να ανεβαίνει πάνω του
• εντοπίζεται στη ζώνη που μένει ακάλυπτη όταν το μάτι είναι ανοιχτό, δηλαδή στις θέσεις 3 και 9 του ρολογιού
• είναι συχνότερο προς τη μύτη, αλλά μπορεί να υπάρχει και προς τον κρόταφο ή και στις δύο πλευρές
• έχει σχήμα τριγωνικό ή οβάλ και μέγεθος λίγων χιλιοστών
• συνήθως υπάρχει και στα δύο μάτια, όχι απαραίτητα στον ίδιο βαθμό
• μεγαλώνει πολύ αργά, σε βάθος ετών, ή μένει σταθερό

Πόσο συχνό είναι;

Είναι από τα συχνότερα ευρήματα στην οφθαλμολογική εξέταση. Σπάνιο πριν από τα 20, γίνεται όλο και πιο συνηθισμένο με την ηλικία, και σε χώρες με πολλή ηλιοφάνεια, όπως η Ελλάδα, κάποιου βαθμού στεάτιο υπάρχει στους περισσότερους ανθρώπους άνω των 50 ή 60. Πολλοί δεν το έχουν προσέξει ποτέ. Το ανακαλύπτουν όταν το μάτι κοκκινίσει για άλλο λόγο και κοιτάξουν προσεκτικά στον καθρέφτη, και τότε ανησυχούν ότι «βγήκε κάτι καινούργιο».

Αίτια και παράγοντες κινδύνου

Υπεριώδης ακτινοβολία

Ο ήλιος είναι η βασική αιτία. Η αθροιστική δόση υπεριώδους ακτινοβολίας σε όλη τη διάρκεια της ζωής αλλοιώνει τις ίνες του επιπεφυκότα, όπως ακριβώς γερνά το δέρμα. Το γιατί το στεάτιο εμφανίζεται κυρίως προς τη μύτη έχει ενδιαφέρουσα εξήγηση: το φως που έρχεται από το πλάι, από την πλευρά του κροτάφου, περνά μέσα από τον κερατοειδή, που λειτουργεί σαν φακός, και συγκεντρώνεται στην απέναντι πλευρά, εκεί ακριβώς όπου συναντιούνται ο κερατοειδής και ο επιπεφυκότας προς τη μύτη. Το σημείο αυτό δέχεται έτσι πολλαπλάσια ακτινοβολία. Αυτός είναι και ο λόγος που τα γυαλιά ηλίου με ανοιχτά πλαϊνά προστατεύουν λιγότερο απ’ όσο νομίζουμε.

Αέρας, σκόνη και ξηρότητα

Ο χρόνιος ερεθισμός από τον αέρα, τη σκόνη, την άμμο, τον καπνό και το ξηρό κλίμα συμβάλλει στη δημιουργία του και, κυρίως, στις φλεγμονές του. Η ζώνη του ματιού που μένει ανοιχτή στεγνώνει πρώτη, και ένα ήδη υπερυψωμένο στεάτιο στεγνώνει ακόμη περισσότερο, επειδή τα δάκρυα δεν απλώνονται ομοιόμορφα πάνω του.

Ποιοι το εμφανίζουν συχνότερα

• όσοι εργάζονται στο ύπαιθρο: αγρότες, ψαράδες, ναυτικοί, οικοδόμοι, οδηγοί
• όσοι ασχολούνται πολλές ώρες με θαλάσσια σπορ, σκι, ορειβασία ή ποδηλασία
• οι ηλεκτροσυγκολλητές και όσοι δουλεύουν σε σκόνη, καπνό ή κοντά σε φούρνους
• οι άνθρωποι με ξηροφθαλμία
• οι άνδρες λίγο συχνότερα από τις γυναίκες, πιθανότατα λόγω επαγγελματικής έκθεσης
• οι μεγαλύτερες ηλικίες

Συμπτώματα

Τις περισσότερες φορές το στεάτιο δεν προκαλεί απολύτως κανένα σύμπτωμα και είναι μόνο αισθητικό ζήτημα. Όταν ενοχλεί, τα παράπονα είναι:

• αίσθηση ότι κάτι υπάρχει στο μάτι, σαν σκόνη ή τρίχα
• ξηρότητα και κάψιμο, ιδίως σε κλιματιζόμενο χώρο, στον αέρα ή μετά από πολλές ώρες στην οθόνη
• τοπικό κοκκίνισμα γύρω από το εξόγκωμα
• δακρύρροια από τον ερεθισμό
• ενόχληση από τους φακούς επαφής, αν η άκρη τους τρίβεται πάνω του

Το στεάτιο δεν προκαλεί πόνο, δεν βγάζει πύον και δεν επηρεάζει την όραση. Αν συμβαίνει κάτι από αυτά, η αιτία είναι άλλη και χρειάζεται εξέταση.

Στεατίτιδα: όταν το στεάτιο φλεγμαίνει

Κατά διαστήματα το στεάτιο μπορεί να ερεθιστεί. Τα αγγεία γύρω του διαστέλλονται, η περιοχή πρήζεται και γίνεται έντονα κόκκινη, και το μάτι τσούζει. Η κατάσταση αυτή λέγεται στεατίτιδα. Εμφανίζεται συνήθως μετά από μια ημέρα στη θάλασσα, στο βουνό ή σε χώρο με σκόνη και καπνό, ή σε περιόδους που τα μάτια είναι πιο ξηρά. Διαρκεί από λίγες ημέρες έως δύο εβδομάδες και υποχωρεί, αλλά έχει την τάση να επανέρχεται. Είναι ο συχνότερος λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι με στεάτιο επισκέπτονται τον οφθαλμίατρο.

Στεάτιο ή πτερύγιο; Οι διαφορές

Οι δύο παθήσεις έχουν την ίδια αιτία και εμφανίζονται στο ίδιο σημείο, γι’ αυτό μπερδεύονται συχνά. Η συμπεριφορά τους όμως διαφέρει ουσιαστικά.

Ένα στεάτιο μπορεί, σε ορισμένους ανθρώπους με συνεχιζόμενη έκθεση στον ήλιο, να εξελιχθεί σε πτερύγιο. Το σημάδι που αναζητούμε είναι αν ο ιστός έχει αρχίσει να περνά το όριο και να ανεβαίνει στον κερατοειδή. Γι’ αυτό σε κάθε έλεγχο το στεάτιο φωτογραφίζεται ή μετριέται, ώστε να υπάρχει σύγκριση.

Με τι άλλο μπορεί να μοιάζει;

Η διάγνωση είναι συνήθως προφανής, όμως υπάρχουν αλλοιώσεις του επιπεφυκότα που στην αρχή μοιάζουν με στεάτιο και θέλουν διαφορετική αντιμετώπιση:

• Κύστη του επιπεφυκότα: διαφανής φουσκάλα με υγρό, όχι κιτρινωπή πλάκα
• Σπίλος του επιπεφυκότα: καφετί ή ανοιχτόχρωμη κηλίδα, συχνά από την παιδική ηλικία, με μικρές κύστεις στο εσωτερικό της
• Οζώδης επισκληρίτιδα: κόκκινο, ευαίσθητο οζίδιο που εμφανίζεται ξαφνικά και πονάει στην πίεση
• Φλύκταινα: μικρό λευκωπό οζίδιο στο όριο του κερατοειδούς, από υπερευαισθησία σε μικρόβια των βλεφάρων
• Νεοπλασία της οφθαλμικής επιφάνειας: σπάνια, αλλά είναι αυτή που δεν πρέπει να διαφύγει. Έχει ζελατινώδη ή λευκή, τραχιά όψη, δικά της τροφοφόρα αγγεία, ακανόνιστα όρια και μεγαλώνει μέσα σε μήνες

Σημεία που κάνουν ένα «στεάτιο» ύποπτο και επιβάλλουν εξέταση χωρίς καθυστέρηση είναι η γρήγορη αύξηση, η αλλαγή χρώματος ή σχήματος, η αιμορραγία, η εμφάνιση σε ασυνήθιστη θέση, για παράδειγμα πάνω ή κάτω αντί για τα πλάγια, και η επέκταση πάνω στον κερατοειδή. Στις περιπτώσεις αυτές γίνεται αφαίρεση και ιστολογική εξέταση.

Κίτρινο σημάδι ή κίτρινο όλο το μάτι;

Χρειάζεται και μια διευκρίνιση που αφορά όσους αναζητούν απάντηση για «κίτρινο στο μάτι». Το στεάτιο είναι ένα εντοπισμένο κιτρινωπό εξόγκωμα σε συγκεκριμένο σημείο. Αν αντίθετα έχει κιτρινίσει ομοιόμορφα όλο το λευκό, και στα δύο μάτια, πρόκειται για ίκτερο, που οφείλεται σε πρόβλημα του ήπατος ή των χοληφόρων και χρειάζεται άμεση παθολογική εκτίμηση, όχι οφθαλμολογική.

Διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται με εξέταση στη σχισμοειδή λυχνία και δεν απαιτεί ειδικές εξετάσεις. Ο οφθαλμίατρος ελέγχει τη θέση, το μέγεθος, το χρώμα και την αγγείωση της αλλοίωσης, αν έχει περάσει στον κερατοειδή και σε τι κατάσταση είναι η επιφάνεια του ματιού γύρω της. Με χρωστική ελέγχεται η ποιότητα των δακρύων και αν υπάρχουν σημεία που στεγνώνουν. Αξιολογούνται επίσης τα βλέφαρα, γιατί η βλεφαρίτιδα συχνά συνυπάρχει και συντηρεί τον ερεθισμό. Μια φωτογραφία του πρόσθιου τμήματος καταγράφει την εικόνα για μελλοντική σύγκριση.

Θεραπεία

Το στεάτιο δεν εξαφανίζεται από μόνο του και δεν υπάρχουν σταγόνες που το διαλύουν. Αυτό δεν είναι πρόβλημα, γιατί τις περισσότερες φορές δεν χρειάζεται να φύγει. Η θεραπεία απευθύνεται στα συμπτώματα και όχι στο ίδιο το εξόγκωμα.

Όταν δεν ενοχλεί

Καμία θεραπεία. Προστασία από τον ήλιο, για να μη μεγαλώσει, και επανέλεγχος στην ετήσια οφθαλμολογική εξέταση.

Όταν προκαλεί ξηρότητα και αίσθηση ξένου σώματος

Τεχνητά δάκρυα, κατά προτίμηση χωρίς συντηρητικά, τρεις έως έξι φορές την ημέρα ανάλογα με την ενόχληση, και μια πιο παχύρρευστη γέλη το βράδυ αν το μάτι είναι ερεθισμένο το πρωί. Η λίπανση εξομαλύνει την επιφάνεια πάνω από το στεάτιο και μειώνει την τριβή με το βλέφαρο. Παράλληλα αντιμετωπίζονται η ξηροφθαλμία και η βλεφαρίτιδα, αν υπάρχουν.

Όταν φλεγμαίνει

Στη στεατίτιδα δίνεται ένα σύντομο σχήμα αντιφλεγμονωδών σταγόνων, ήπιας κορτιζόνης ή μη στεροειδούς αντιφλεγμονώδους, για μία έως δύο εβδομάδες, μαζί με συχνή λίπανση και κρύες κομπρέσες. Η κορτιζόνη είναι αποτελεσματική, αλλά χρησιμοποιείται μόνο με συνταγή και για περιορισμένο διάστημα, γιατί η παρατεταμένη χρήση της μπορεί να ανεβάσει την πίεση του ματιού ή να προκαλέσει καταρράκτη.

Οι σταγόνες που «ασπρίζουν» το μάτι και πωλούνται χωρίς συνταγή δεν ενδείκνυνται. Συσπούν προσωρινά τα αγγεία, αλλά με τη συχνή χρήση το μάτι κοκκινίζει περισσότερο μόλις περάσει η δράση τους, και δημιουργείται φαύλος κύκλος.

Πότε αφαιρείται χειρουργικά;

Η αφαίρεση είναι σπάνια απαραίτητη. Τη συζητάμε όταν:

• οι φλεγμονές είναι συχνές και δεν ελέγχονται με σταγόνες
• το στεάτιο είναι τόσο υπερυψωμένο που τα δάκρυα δεν καλύπτουν τον κερατοειδή δίπλα του και εκεί δημιουργείται ξηρή, λεπτή περιοχή
• εμποδίζει τη χρήση φακών επαφής που ο ασθενής χρειάζεται
• η εμφάνισή του ενοχλεί έντονα τον ασθενή
• υπάρχει αμφιβολία για τη φύση του και χρειάζεται ιστολογική εξέταση

Η επέμβαση γίνεται με τοπική αναισθησία, με σταγόνες και μια μικρή ένεση, και διαρκεί περίπου 20 λεπτά. Ο αλλοιωμένος ιστός αφαιρείται και το κενό καλύπτεται με ένα μικρό μόσχευμα υγιούς επιπεφυκότα από το πάνω μέρος του ίδιου ματιού, που στερεώνεται με βιολογική κόλλα ή λεπτά ράμματα. Η κάλυψη με μόσχευμα μειώνει την πιθανότητα υποτροπής και δίνει καλύτερο αισθητικό αποτέλεσμα. Μετά την επέμβαση το μάτι είναι κόκκινο για 2 με 4 εβδομάδες και χρειάζονται σταγόνες για περίπου έναν μήνα. Οι κίνδυνοι είναι μικροί: υποτροπή, ουλή που φαίνεται, παρατεταμένο κοκκίνισμα. Επειδή όμως ένα χειρουργημένο μάτι μπορεί να δείχνει για κάποιο διάστημα χειρότερο από πριν, η αφαίρεση για καθαρά αισθητικούς λόγους αποφασίζεται με προσοχή και ρεαλιστικές προσδοκίες.

Σε επιλεγμένες περιπτώσεις έχει χρησιμοποιηθεί και φωτοπηξία με laser, που συρρικνώνει την αλλοίωση χωρίς τομή. Δεν ταιριάζει σε όλα τα στεάτια και δεν δίνει ιστό για εξέταση.

Πρόληψη: πώς το εμποδίζετε να μεγαλώσει

Η πρόληψη είναι η ουσιαστική θεραπεία, γιατί το ίδιο μέτρο που αποτρέπει το στεάτιο αποτρέπει και την εξέλιξή του σε πτερύγιο, καθώς και τις φλεγμονές.

• Γυαλιά ηλίου με πλήρη προστασία UV400 κάθε φορά που βρίσκεστε έξω, όχι μόνο το καλοκαίρι. Η συννεφιά αφήνει να περάσει μεγάλο μέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας. Δείτε τι να προσέξετε στην αγορά στο άρθρο για τα γυαλιά ηλίου
• Σκελετός που κλείνει στα πλάγια, ώστε να κόβει το φως που μπαίνει λοξά
• Καπέλο με γείσο, που μειώνει στο μισό την ακτινοβολία που φτάνει στα μάτια
• Ιδιαίτερη προσοχή σε θάλασσα, χιόνι και άμμο, όπου η αντανάκλαση πολλαπλασιάζει την έκθεση
• Προστατευτικά γυαλιά σε εργασίες με σκόνη, πριονίδι, καπνό ή συγκόλληση
• Τεχνητά δάκρυα πριν και μετά από έκθεση σε αέρα, κλιματισμό ή πολύωρη οθόνη
• Διακοπή του καπνίσματος, που ερεθίζει την επιφάνεια του ματιού
• Γυαλιά ηλίου και στα παιδιά. Η βλάβη είναι αθροιστική και ένα μεγάλο μέρος της έκθεσης συμβαίνει στην παιδική και νεανική ηλικία

Στεάτιο σε νέους ανθρώπους

Αν και θεωρείται αλλοίωση της ώριμης ηλικίας, το στεάτιο εμφανίζεται όλο και συχνότερα σε ανθρώπους 25 με 40 ετών, κυρίως σε όσους μεγάλωσαν δίπλα στη θάλασσα, κάνουν θαλάσσια σπορ ή δουλεύουν έξω. Σε αυτές τις ηλικίες έχει μεγαλύτερη σημασία, για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι υπάρχουν μπροστά πολλές δεκαετίες έκθεσης, άρα και μεγαλύτερη πιθανότητα να μεγαλώσει ή να εξελιχθεί σε πτερύγιο. Ο δεύτερος είναι ότι οι νεότεροι φορούν συχνότερα φακούς επαφής και περνούν πολλές ώρες σε οθόνες, δύο συνθήκες που στεγνώνουν την επιφάνεια του ματιού και κάνουν το στεάτιο πιο ενοχλητικό. Η έγκαιρη υιοθέτηση σωστών γυαλιών ηλίου είναι εδώ η πιο αποδοτική παρέμβαση.

Τι βοηθά στο σπίτι και τι όχι

Κατά τη διάρκεια μιας φλεγμονής, οι κρύες κομπρέσες για λίγα λεπτά, δύο με τρεις φορές την ημέρα, ανακουφίζουν από το κάψιμο. Τα τεχνητά δάκρυα που έχουν μείνει στο ψυγείο δροσίζουν ακόμη περισσότερο. Βοηθά επίσης να αποφύγετε για λίγες ημέρες τον κλιματισμό που φυσά στο πρόσωπο, τον καπνό και το κολύμπι σε πισίνα με χλώριο. Αντίθετα, το χαμομήλι, το τσάι και άλλα αφεψήματα δεν έχουν θέση στο μάτι: δεν είναι αποστειρωμένα, μπορεί να προκαλέσουν αλλεργία και δεν επηρεάζουν το στεάτιο. Το ίδιο ισχύει για το τρίψιμο ή το «μασάζ» του εξογκώματος, που απλώς το ερεθίζει περισσότερο.

Παρακολούθηση: κάθε πότε χρειάζεται έλεγχος;

Ένα στεάτιο που δεν ενοχλεί αρκεί να ελέγχεται μία φορά τον χρόνο, στο πλαίσιο του τακτικού οφθαλμολογικού ελέγχου. Αν φλεγμαίνει συχνά, αν βρίσκεται πολύ κοντά στον κερατοειδή ή αν έχει αλλάξει από την προηγούμενη φωτογραφία, ο επανέλεγχος γίνεται σε 6 μήνες. Ανάμεσα στις επισκέψεις, ο πιο απλός τρόπος να το παρακολουθείτε είναι μια κοντινή φωτογραφία με το κινητό κάθε λίγους μήνες, στο ίδιο φως και με το βλέμμα στραμμένο προς την αντίθετη πλευρά.

Στεάτιο και φακοί επαφής

Οι περισσότεροι άνθρωποι με στεάτιο φορούν φακούς επαφής χωρίς πρόβλημα. Αν το εξόγκωμα είναι αρκετά υπερυψωμένο, η άκρη ενός μαλακού φακού μπορεί να ακουμπά πάνω του και να το ερεθίζει. Συχνά η λύση είναι απλή: φακός με διαφορετική διάμετρο ή καμπυλότητα, υλικό που συγκρατεί περισσότερη υγρασία, λιγότερες ώρες χρήσης και λιπαντικές σταγόνες συμβατές με φακούς. Τις ημέρες που το στεάτιο είναι φλεγμαίνον, οι φακοί μένουν στη θήκη.

Στεάτιο και επεμβάσεις στο μάτι

Το στεάτιο δεν αποτελεί εμπόδιο για την επέμβαση καταρράκτη ούτε για τη διόρθωση της μυωπίας με laser. Πριν από μια διαθλαστική επέμβαση ελέγχεται απλώς ότι η επιφάνεια του ματιού είναι ήρεμη και καλά λιπασμένη, επειδή η ξηρότητα μετά το laser μπορεί παροδικά να κάνει το στεάτιο πιο ενοχλητικό.

Πότε να εξεταστείτε

Κλείστε ραντεβού αν παρατηρήσατε για πρώτη φορά ένα εξόγκωμα στο λευκό του ματιού και θέλετε να ξέρετε τι είναι, αν το στεάτιο κοκκινίζει συχνά, αν μεγαλώνει, αλλάζει χρώμα ή πλησιάζει το χρωματιστό του ματιού, ή αν σας εμποδίζει στους φακούς επαφής. Η εξέταση στη σχισμοειδή λυχνία ξεκαθαρίζει τη διάγνωση σε λίγα λεπτά. Ιατρείο στο Νέο Ψυχικό, τηλέφωνο 210 677 0007 ή φόρμα επικοινωνίας.

Συχνές Ερωτήσεις

Ιατρικός έλεγχος: Δρ. Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO