Κερατίτιδα: Συμπτώματα, Αίτια & Θεραπεία

Γράφει ο Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO, Χειρουργός Οφθαλμίατρος

Περιεχόμενα σελίδας

1. Τι είναι ο κερατοειδής και γιατί η φλεγμονή του είναι σοβαρή;
2. Λοιμώδης κερατίτιδα
3. Μη λοιμώδης κερατίτιδα
4. Συμπτώματα
5. Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;
6. Διάγνωση
7. Θεραπεία
8. Τι να κάνετε μέχρι να σας δει ο οφθαλμίατρος
9. Κερατίτιδα στα παιδιά
10. Πόσο διαρκεί η θεραπεία;
11. Επιπλοκές
12. Πρόληψη
13. Πότε να εξεταστείτε
14. Συχνές Ερωτήσεις

Κερατίτιδα είναι η φλεγμονή του κερατοειδούς, του διαφανούς «τζαμιού» στο μπροστινό μέρος του ματιού. Προκαλεί πόνο, έντονο κοκκίνισμα, ευαισθησία στο φως και θολή όραση, και στις λοιμώδεις μορφές της μπορεί να αφήσει μόνιμη ουλή μέσα σε λίγες ημέρες. Η συχνότερη αιτία σοβαρής κερατίτιδας είναι η κακή χρήση των φακών επαφής. Κάθε κόκκινο, πονεμένο μάτι σε άνθρωπο που φορά φακούς επαφής πρέπει να εξετάζεται την ίδια ημέρα.

Τι είναι ο κερατοειδής και γιατί η φλεγμονή του είναι σοβαρή;

Ο κερατοειδής είναι ο διαφανής θόλος που καλύπτει την ίριδα και την κόρη. Έχει πάχος περίπου μισό χιλιοστό και δύο βασικούς ρόλους: προστατεύει το εσωτερικό του ματιού και δίνει τα δύο τρίτα της διαθλαστικής του δύναμης, δηλαδή είναι ο ισχυρότερος «φακός» του οπτικού μας συστήματος. Για να κάνει τη δουλειά του πρέπει να είναι απολύτως διαυγής και λείος.

Δύο ιδιαιτερότητές του εξηγούν γιατί η κερατίτιδα πονάει τόσο και γιατί είναι επικίνδυνη. Πρώτον, είναι ο πιο πυκνά νευρωμένος ιστός του σώματος, με εκατοντάδες φορές περισσότερες νευρικές απολήξεις από το δέρμα. Ακόμη και μια μικροσκοπική εκδορά προκαλεί δυσανάλογο πόνο. Δεύτερον, δεν έχει αιμοφόρα αγγεία, γιατί αυτά θα χαλούσαν τη διαφάνειά του. Αυτό σημαίνει ότι οι άμυνες του οργανισμού φτάνουν αργά και ότι η επούλωση γίνεται με ουλώδη ιστό, που είναι αδιαφανής. Μια ουλή στο κέντρο του κερατοειδούς λειτουργεί σαν λεκές σε φακό φωτογραφικής μηχανής.

Η εξωτερική στιβάδα, το επιθήλιο, είναι ο φραγμός απέναντι στα μικρόβια. Όσο είναι ακέραιο, η λοίμωξη είναι δύσκολη. Οτιδήποτε το τραυματίζει ή το εξασθενεί, από έναν φακό επαφής που φορέθηκε πολλές ώρες έως ένα κλαδί στον κήπο, ανοίγει την πόρτα.

Λοιμώδης κερατίτιδα

Βακτηριακή κερατίτιδα

Είναι η συχνότερη μορφή λοίμωξης και εκείνη που εξελίσσεται πιο γρήγορα. Ξεκινά με πόνο και κοκκίνισμα και μέσα σε 24 με 48 ώρες εμφανίζεται ένα λευκό ή κιτρινωπό στίγμα πάνω στον κερατοειδή, το έλκος, μαζί με πυώδη έκκριση. Στους χρήστες φακών επαφής ο συχνότερος υπεύθυνος είναι η ψευδομονάδα, ένα μικρόβιο που ζει στο νερό και στις θήκες των φακών και μπορεί να λιώσει τον κερατοειδή μέσα σε δύο με τρεις ημέρες. Σε όσους δεν φορούν φακούς προηγείται συνήθως τραυματισμός, σοβαρή ξηροφθαλμία ή πρόβλημα στα βλέφαρα, και τα συνήθη μικρόβια είναι ο σταφυλόκοκκος και ο στρεπτόκοκκος.

Ερπητική κερατίτιδα

Προκαλείται από τον ιό του απλού έρπητα, τον ίδιο που κάνει τον επιχείλιο έρπητα. Ο ιός παραμένει σε λανθάνουσα μορφή στο νεύρο και επανενεργοποιείται κατά διαστήματα, συχνά μετά από πυρετό, έντονο στρες, έκθεση στον ήλιο ή πτώση της άμυνας. Αφορά σχεδόν πάντα το ένα μάτι και δίνει ένα χαρακτηριστικό έλκος με διακλαδώσεις σαν κλαδί δέντρου, που φαίνεται με ειδική χρωστική. Το πρόβλημά της είναι οι υποτροπές: κάθε επεισόδιο μπορεί να αφήνει λίγη περισσότερη θόλωση και να μειώνει την αισθητικότητα του κερατοειδούς. Συγγενής είναι η κερατίτιδα από τον ιό του έρπητα ζωστήρα, όταν ο ζωστήρας εμφανιστεί στο μέτωπο και γύρω από το μάτι.

Κερατίτιδα από αδενοϊό

Ακολουθεί συχνά μια ιογενή επιπεφυκίτιδα. Μία με δύο εβδομάδες μετά το κοκκίνισμα εμφανίζονται μικρές στρογγυλές θολερότητες κάτω από το επιθήλιο, που προκαλούν θάμπωμα και ευαισθησία στο φως. Δεν είναι επικίνδυνες, αλλά μπορεί να επιμείνουν για μήνες.

Μυκητιασική κερατίτιδα

Είναι σπανιότερη, αλλά δύσκολη. Το τυπικό ιστορικό είναι τραυματισμός με φυτικό υλικό, όπως κλαδί, φύλλο ή αγκάθι, σε αγροτική εργασία ή κηπουρική. Εξελίσσεται πιο αργά από τη βακτηριακή, συχνά με λιγότερο πόνο στην αρχή, και γι’ αυτό καθυστερεί η διάγνωση. Η θεραπεία διαρκεί εβδομάδες έως μήνες.

Κερατίτιδα από ακανθαμοιβάδα

Η ακανθαμοιβάδα είναι ένα πρωτόζωο που ζει στο νερό της βρύσης, στις πισίνες, στη θάλασσα, στα τζακούζι και στο χώμα. Σχεδόν όλες οι περιπτώσεις αφορούν χρήστες φακών επαφής που κολύμπησαν, έκαναν ντους ή ξέπλυναν τους φακούς ή τη θήκη με νερό βρύσης. Χαρακτηριστικό της είναι ο πολύ έντονος πόνος, δυσανάλογος με την εικόνα του ματιού στα πρώτα στάδια. Είναι από τις πιο δύσκολες λοιμώξεις του ματιού, με θεραπεία που κρατά πολλούς μήνες. Περισσότερα θα βρείτε στο άρθρο για τους φακούς επαφής στη θάλασσα και την πισίνα.

Μη λοιμώδης κερατίτιδα

Δεν οφείλεται κάθε κερατίτιδα σε μικρόβιο. Εξίσου συχνές είναι οι μορφές όπου ο κερατοειδής φλεγμαίνει επειδή τραυματίστηκε, στέγνωσε ή δέχθηκε επίθεση από το ανοσοποιητικό.

• Φωτοκερατίτιδα: έγκαυμα του επιθηλίου από υπεριώδη ακτινοβολία. Εμφανίζεται 6 έως 12 ώρες μετά από ηλεκτροσυγκόλληση χωρίς μάσκα, από πολλές ώρες στο χιόνι ή στη θάλασσα χωρίς γυαλιά, ή από λάμπες μαυρίσματος. Πονάει πολύ, αλλά επουλώνεται πλήρως σε 1 με 2 ημέρες
• Κερατίτιδα εξ εκθέσεως: όταν τα βλέφαρα δεν κλείνουν καλά, για παράδειγμα σε πάρεση του προσωπικού νεύρου, σε εξόφθαλμο ή μετά από επέμβαση, το κάτω μέρος του κερατοειδούς στεγνώνει και πληγώνεται
• Κερατίτιδα από ξηροφθαλμία: στη σοβαρή ξηροφθαλμία το επιθήλιο γεμίζει μικρές στικτές βλάβες, που προκαλούν κάψιμο και θόλωση που αλλάζει με το ανοιγόκλειμα
• Περιφερική κερατίτιδα από βλεφαρίτιδα: αντίδραση υπερευαισθησίας στις τοξίνες του σταφυλόκοκκου που ζει στα βλέφαρα. Δίνει μικρά διηθήματα στην άκρη του κερατοειδούς και υποτροπιάζει
• Νευροτροφική κερατίτιδα: όταν ο κερατοειδής έχει χάσει την αισθητικότητά του, μετά από έρπητα, ζωστήρα, διαβήτη ή νευροχειρουργική επέμβαση, δεν επουλώνεται σωστά. Το παράδοξο είναι ότι δεν πονάει, και γι’ αυτό είναι ύπουλη
• Αυτοάνοση κερατίτιδα: σε ρευματοειδή αρθρίτιδα και άλλα συστηματικά νοσήματα, ο κερατοειδής μπορεί να λεπτύνει στην περιφέρεια. Χρειάζεται συνεργασία με ρευματολόγο
• Τοξική κερατίτιδα: από υπερβολική ή μακροχρόνια χρήση κολλυρίων, ιδίως όσων περιέχουν συντηρητικά, ή από κατάχρηση αναισθητικών σταγόνων
• Κερατίτιδα από υπερχρήση φακών επαφής: ο φακός στερεί οξυγόνο από τον κερατοειδή. Ο ύπνος με φακούς ή οι πάρα πολλές ώρες χρήσης προκαλούν κόκκινο, πονεμένο μάτι το πρωί, ακόμη και χωρίς λοίμωξη

Συμπτώματα

• πόνος, από αίσθημα άμμου έως οξύ, διαπεραστικό πόνο που δεν αφήνει το μάτι να ανοίξει
• έντονο κοκκίνισμα, πιο σκούρο γύρω από την ίριδα
• φωτοφοβία, δηλαδή πόνος στο φως
• δακρύρροια και σπασμός των βλεφάρων
• θολή όραση
• έκκριση, υδαρής ή πυώδης
• λευκό ή γκρίζο στίγμα πάνω στον κερατοειδή, που μερικές φορές φαίνεται και στον καθρέφτη
• αίσθηση ότι υπάρχει ξένο σώμα που δεν φεύγει με το πλύσιμο

Πώς ξεχωρίζει από την επιπεφυκίτιδα;

Στην απλή επιπεφυκίτιδα το μάτι είναι κόκκινο, τσούζει και έχει τσίμπλα, αλλά η όραση είναι καλή, το φως δεν ενοχλεί ιδιαίτερα και ο πόνος είναι ήπιος. Όταν υπάρχει πραγματικός πόνος, φωτοφοβία ή πτώση της όρασης, η βλάβη είναι βαθύτερη και πρέπει να ελεγχθεί ο κερατοειδής. Τρία στοιχεία λοιπόν ανεβάζουν το επίπεδο συναγερμού σε ένα κόκκινο μάτι: πόνος, φως που ενοχλεί και θολή εικόνα.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου για λοιμώδη κερατίτιδα είναι οι φακοί επαφής. Ο κίνδυνος πολλαπλασιάζεται με τον ύπνο με τους φακούς, την επαφή τους με νερό, την υπέρβαση της διάρκειας ζωής τους και την πλημμελή φροντίδα της θήκης. Ακολουθούν:

• τραυματισμός του κερατοειδούς, ακόμη και μικρός
• σοβαρή ξηροφθαλμία και παθήσεις των βλεφάρων
• προηγούμενο επεισόδιο έρπητα στο μάτι
• μακροχρόνια χρήση σταγόνων κορτιζόνης
• σακχαρώδης διαβήτης και ανοσοκαταστολή
• προηγούμενη επέμβαση στον κερατοειδή
• εργασία σε ύπαιθρο ή με φυτά χωρίς προστατευτικά γυαλιά

Διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται στη σχισμοειδή λυχνία, το μικροσκόπιο του οφθαλμιάτρου. Μια σταγόνα κίτρινης χρωστικής, της φλουορεσκεΐνης, βάφει τα σημεία όπου λείπει το επιθήλιο και κάτω από μπλε φως αποκαλύπτει το σχήμα και το μέγεθος της βλάβης. Το σχήμα συχνά προδίδει την αιτία: δενδριτικό στον έρπητα, στρογγυλό με λευκό διήθημα στα βακτήρια, δακτυλιοειδές στην ακανθαμοιβάδα, διάσπαρτα στίγματα στην ξηροφθαλμία και στο έγκαυμα από υπεριώδη.

Ελέγχουμε επίσης αν υπάρχει φλεγμονή μέσα στο μάτι, μετράμε την πίεση και εξετάζουμε την αισθητικότητα του κερατοειδούς, που μειώνεται στον έρπητα. Αναστρέφουμε το άνω βλέφαρο για να αποκλείσουμε ξένο σώμα κρυμμένο από κάτω.

Όταν το έλκος είναι μεγάλο, κεντρικό ή δεν ανταποκρίνεται στη θεραπεία, λαμβάνεται δείγμα από την επιφάνειά του για καλλιέργεια, ώστε να ταυτοποιηθεί το μικρόβιο και να ελεγχθεί σε ποια φάρμακα είναι ευαίσθητο. Η λήψη γίνεται με αναισθητική σταγόνα και δεν πονάει. Αν φοράτε φακούς επαφής, φέρτε μαζί σας τους φακούς, τη θήκη και το υγρό: μπορούν να καλλιεργηθούν κι αυτά.

Θεραπεία

Η θεραπεία εξαρτάται απόλυτα από την αιτία, και αυτός είναι ο λόγος που η αυτοθεραπεία είναι επικίνδυνη. Ένα φάρμακο που βοηθά στη μία μορφή μπορεί να καταστρέψει το μάτι στην άλλη.

Βακτηριακή

Αντιβιοτικές σταγόνες σε πολύ πυκνό σχήμα, στην αρχή κάθε ώρα, ακόμη και τη νύχτα το πρώτο 24ωρο στα σοβαρά έλκη. Καθώς η λοίμωξη υποχωρεί, η συχνότητα μειώνεται σταδιακά. Προστίθενται σταγόνες που διαστέλλουν την κόρη, για να μειωθεί ο πόνος από τον σπασμό των εσωτερικών μυών του ματιού. Το μάτι δεν καλύπτεται με γάζα, γιατί η ζέστη και η υγρασία ευνοούν τα μικρόβια. Ο ασθενής επανεξετάζεται καθημερινά τις πρώτες ημέρες.

Ερπητική

Αντιιικά φάρμακα, σε μορφή γέλης στο μάτι ή σε χάπια από το στόμα, για 2 με 3 εβδομάδες. Όταν η φλεγμονή αφορά τα βαθύτερα στρώματα, προστίθεται κορτιζόνη σε σταγόνες, πάντα υπό αντιιική κάλυψη και στενή παρακολούθηση. Σε όσους έχουν συχνές υποτροπές δίνεται προληπτική αγωγή με χάπια για μήνες, που μειώνει περίπου στο μισό τον κίνδυνο νέου επεισοδίου. Αναλυτικά στο άρθρο για τον έρπητα στο μάτι.

Μυκητιασική και από ακανθαμοιβάδα

Ειδικές αντιμυκητιασικές ή αντιαμοιβαδικές σταγόνες, που συχνά παρασκευάζονται κατά παραγγελία, σε πυκνό σχήμα για εβδομάδες και στη συνέχεια σε αραιότερο για μήνες. Οι μικροοργανισμοί αυτοί σχηματίζουν ανθεκτικές μορφές μέσα στον κερατοειδή και η πρόωρη διακοπή οδηγεί σε υποτροπή. Χρειάζεται υπομονή και πιστή τήρηση του σχήματος.

Μη λοιμώδεις μορφές

• Φωτοκερατίτιδα: λιπαντικά, αντιβιοτική αλοιφή για προστασία, παυσίπονα από το στόμα και ξεκούραση σε σκοτεινό χώρο. Υποχωρεί σε 24 με 48 ώρες
• Ξηροφθαλμία και έκθεση: συχνά τεχνητά δάκρυα χωρίς συντηρητικά, γέλη ή αλοιφή το βράδυ, κλείσιμο του ματιού με ταινία στον ύπνο και αντιμετώπιση της αιτίας
• Περιφερική από βλεφαρίτιδα: σύντομο σχήμα κορτιζόνης με αντιβιοτικό και, κυρίως, καθημερινή υγιεινή των βλεφάρων για να μην επανέλθει
• Νευροτροφική: εντατική λίπανση, θεραπευτικός φακός επαφής, σταγόνες από τον ορό του ίδιου του ασθενούς και, σε επίμονα έλκη, κάλυψη με αμνιακή μεμβράνη
• Από φακούς επαφής: διακοπή των φακών μέχρι την πλήρη ίαση και επανεκτίμηση του τύπου και του τρόπου χρήσης

Τρία πράγματα που δεν πρέπει να κάνετε

• Μη βάζετε σταγόνες κορτιζόνης που βρήκατε στο σπίτι. Σε ερπητικό, μυκητιασικό ή αμοιβαδικό έλκος η κορτιζόνη χωρίς την κατάλληλη κάλυψη επιταχύνει δραματικά τη βλάβη
• Μη χρησιμοποιείτε αναισθητικές σταγόνες για να ανακουφιστείτε. Εμποδίζουν την επούλωση και κρύβουν την επιδείνωση
• Μην ξαναφορέσετε φακούς επαφής πάνω σε ερεθισμένο μάτι «για να δείτε αν πέρασε»

Τι να κάνετε μέχρι να σας δει ο οφθαλμίατρος

Οι πρώτες ώρες έχουν σημασία, και μερικές απλές κινήσεις προστατεύουν το μάτι χωρίς να δυσκολεύουν τη διάγνωση:

• βγάλτε αμέσως τους φακούς επαφής και φυλάξτε τους στη θήκη τους, μην τους πετάξετε
• αν μπήκε χημική ουσία, ξεπλύνετε με άφθονο τρεχούμενο νερό για τουλάχιστον 15 λεπτά πριν ξεκινήσετε για τον γιατρό
• μην τρίβετε το μάτι και μην προσπαθήσετε να αφαιρέσετε μόνοι σας κάτι που έχει καρφωθεί
• μη δέσετε το μάτι σφιχτά με γάζα
• φορέστε γυαλιά ηλίου αν το φως ενοχλεί και πάρτε ένα απλό παυσίπονο από το στόμα
• μη βάλετε σταγόνες που έχουν περισσέψει από παλιότερη θεραπεία, δικές σας ή άλλου
• σημειώστε πότε άρχισαν τα συμπτώματα, πόσες ώρες φορέσατε τους φακούς και αν ήρθαν σε επαφή με νερό

Κερατίτιδα στα παιδιά

Τα μικρά παιδιά δεν περιγράφουν τον πόνο. Κρατούν το μάτι κλειστό, αποφεύγουν το φως, τρίβουν το πρόσωπο στο μαξιλάρι και δακρύζουν συνεχώς. Οι συχνότερες αιτίες στην ηλικία αυτή είναι μια γρατζουνιά από νύχι ή παιχνίδι, ένα ξένο σώμα κάτω από το βλέφαρο, ο ιός του έρπητα και η χρόνια βλεφαρίτιδα, που στα παιδιά μπορεί να προσβάλει τον κερατοειδή και να αφήσει αγγεία και ουλές αν δεν θεραπευτεί. Στους εφήβους προστίθενται οι φακοί επαφής, συμπεριλαμβανομένων των χρωματιστών που αγοράζονται χωρίς συνταγή και χωρίς οδηγίες φροντίδας. Ένα παιδί με κόκκινο μάτι που δεν ανοίγει στο φως χρειάζεται εξέταση την ίδια ημέρα. Επειδή η θολερότητα του κερατοειδούς στην παιδική ηλικία μπορεί να οδηγήσει και σε αμβλυωπία, η παρακολούθηση συνεχίζεται και μετά την ίαση.

Πόσο διαρκεί η θεραπεία;

Οι χρόνοι είναι ενδεικτικοί. Ο πόνος υποχωρεί συνήθως πολύ νωρίτερα από την ολοκλήρωση της θεραπείας, και αυτό είναι παγίδα: η αγωγή συνεχίζεται όσο ορίσει ο οφθαλμίατρος, όχι μέχρι να νιώσετε καλά.

Επιπλοκές

Η κερατίτιδα που αντιμετωπίζεται έγκαιρα θεραπεύεται συνήθως χωρίς συνέπειες. Όταν καθυστερήσει ή όταν το μικρόβιο είναι επιθετικό, μπορεί να αφήσει:

• ουλή του κερατοειδούς, που αν βρίσκεται στο κέντρο μειώνει μόνιμα την όραση
• ανώμαλο αστιγματισμό, επειδή αλλάζει το σχήμα της επιφάνειας
• ανάπτυξη αγγείων μέσα στον κερατοειδή
• λέπτυνση και, σπάνια, διάτρηση
• επέκταση της λοίμωξης στο εσωτερικό του ματιού
• δευτεροπαθές γλαύκωμα ή καταρράκτη από τη φλεγμονή και τη θεραπεία

Όταν μια ουλή περιορίζει σημαντικά την όραση, υπάρχουν λύσεις: ειδικοί φακοί επαφής που εξομαλύνουν την επιφάνεια, laser για επιφανειακές θολερότητες και, στις βαρύτερες περιπτώσεις, μεταμόσχευση κερατοειδούς.

Πρόληψη

Αν φοράτε φακούς επαφής

• πλένετε και στεγνώνετε καλά τα χέρια πριν τους αγγίξετε
• μην κοιμάστε ποτέ με τους φακούς, ούτε για μεσημεριανό ύπνο
• κρατήστε τους μακριά από κάθε νερό: ντους, πισίνα, θάλασσα, τζακούζι
• μην ξεπλένετε φακούς ή θήκη με νερό βρύσης
• αλλάζετε το υγρό κάθε φορά και τη θήκη κάθε τρεις μήνες
• τηρείτε την ημερομηνία αντικατάστασης
• προτιμήστε ημερήσιους φακούς μίας χρήσης, που έχουν τον χαμηλότερο κίνδυνο
• έχετε πάντα ένα ζευγάρι γυαλιά με ενημερωμένη συνταγή, για να μπορείτε να βγάλετε τους φακούς με την πρώτη ενόχληση

Για όλους

• προστατευτικά γυαλιά στην κηπουρική, στο κλάδεμα, στο τρόχισμα και στη συγκόλληση
• γυαλιά ηλίου με φίλτρο UV στη θάλασσα και στο χιόνι
• μην αγγίζετε τα μάτια όταν έχετε ενεργό επιχείλιο έρπητα
• αντιμετωπίστε την ξηροφθαλμία και τη βλεφαρίτιδα, που κρατούν την επιφάνεια του ματιού ευάλωτη
• μη χρησιμοποιείτε κολλύρια που έχουν μείνει ανοιχτά πάνω από έναν μήνα ή που δόθηκαν σε άλλον

Πότε να εξεταστείτε

Την ίδια ημέρα, αν έχετε κόκκινο και πονεμένο μάτι και φοράτε φακούς επαφής, αν βλέπετε λευκό στίγμα στον κερατοειδή, αν το φως σάς πονάει, αν η όραση θόλωσε ή αν το μάτι τραυματίστηκε από φυτό, μέταλλο ή χημική ουσία. Βγάλτε τους φακούς, μη βάλετε τίποτα στο μάτι και καλέστε στο 210 677 0007. Τα επείγοντα περιστατικά εξετάζονται κατά προτεραιότητα στο ιατρείο στο Νέο Ψυχικό.

Συχνές Ερωτήσεις

Ιατρικός έλεγχος: Δρ. Βασίλειος Σκουτέρης MD, FEBO